حسابداری اکوسیستم کلید توسعه پایداری در ایران
حسابداری اقتصادی-محیطی (حسابداری اکوسیستم) با نگاهی به ایران/ بخش دوم
مقدمه
ایران در آستانه یکی از بحرانیترین دورههای محیط زیستی و توسعهای خود قرار دارد. وقوع خشکسالیهای مکرر، ناترازی شدید انرژی، افزایش بحران فرونشست زمین و ساخت سدهای بیرویه، همگی چالشهای عمیق و پیچیدهای را در مسیر توسعه پایدار کشور ایجاد کردهاند. بحران انرژی ایران شامل کمبود روزافزون برق و گاز، خاموشیهای گسترده و فرسودگی زیرساختها، زندگی روزمره مردم و روند تولید را تهدید میکند. همزمان، سدسازیهای غیرکارشناسی موجب تخریب اکوسیستمهای آبی، کاهش ذخایر خاک و آب و تشدید فرونشست زمین شده است. این مسائل محیط زیستی نه تنها سلامت طبیعت بلکه رفاه و امنیت انسانی را نیز در مخاطره قرار داده است.
در چنین شرایطی، نگاه صرفاً اقتصادی و محور بر تولید ناخالص داخلی (GDP) کافی نبوده و ضرورت دارد دریچهای تازه به ارزش واقعی طبیعت و خدمات آن گشوده شود. در این بستر، حسابداری اقتصادی-محیطی یا حسابداری اکوسیستم به عنوان رویکردی نوین مطرح میشود که علاوه بر سنجشهای مالی و اقتصادی سنتی، ارزش خدمات طبیعی و اثرات محیط زیستی فعالیتهای اقتصادی را در چارچوبی علمی و منسجم اندازهگیری و گزارش میکند. این رویکرد به مدیران و سیاستگذاران امکان میدهد نسبت به عملکرد اقتصادی کشور در برابر بحرانهای محیط زیستی ارزیابی بهتری داشته و راهکارهای موثرتری برای توسعه پایدار و محافظت از منابع طبیعی اتخاذ کنند.
اقتصاددان ارشد سازمان ملل متحد، الیوت هریس، از پیشگامان این رویکرد است که تاکید دارد: «اگر برای طبیعت ارزش قائل شویم، آن را اندازه خواهیم گرفت؛ اگر اندازهگیری کنیم، بهتر میتوانیم مدیریت کنیم و اگر مدیریت کنیم، از تخریب آن جلوگیری خواهیم کرد.» در سالهای اخیر، سیستم حسابداری اقتصادی-محیطی که چارچوبهای استانداردی چون SEEA به آن شکل دادهاند، مسیر نوینی برای تلفیق اهداف اقتصادی و محیط زیستی در سطح بینالمللی فراهم ساخته است.
با بهکارگیری این رویکرد در ایران که با فشارهای فراگیر بر منابع آبی، خاک، انرژی و محیط زیست مواجه است، میتوان از بحرانهای ناشی از سوءمدیریت جلوگیری کرده و مسئولانهتر گام برداشت. هماهنگی حسابداری اکوسیستم با سیاستهای توسعه اقتصادی و مدیریت منابع، کلید حفظ تعادل بین رشد و پایداری در کشورمان خواهد بود.
ضرورت و اهمیت حسابداری اکوسیستم در ایران
اقتصاد ایران همچون بسیاری کشورهای در حال توسعه، بیش از حد بر تولید ناخالص داخلی (GDP) تمرکز دارد که باعث شده ارزش خدمات زیستمحیطی مانند تنظیم آب و هوا، حفظ خاک و تنوع زیستی کمتر دیده شود. این موضوع به بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی، بحران آب، کاهش پوشش جنگلی و تخریب اکوسیستمهای حساس منجر شده است.
در کشوری با تنوع زیستی منحصربهفرد و مواجه با چالشهای اقلیمی نظیر خشکسالی و تغییرات اقلیم، اندازهگیری دقیق و ارزشگذاری خدمات اکوسیستم به سیاستگذاران امکان مدیریت بهینه و توسعه پایدار را میدهد.
تعریف و چارچوب حسابداری اقتصادی-محیطی
این نوع حسابداری در ایران علاوه بر مشخص کردن اثرات اقتصادی، خدمات طبیعی مانند حفظ پوشش گیاهی، مدیریت آب، جذب کربن و کنترل فرسایش را نیز میسنجد. این چارچوب:
- کمک به ارزیابی تاثیر صنایع مختلف مانند کشاورزی، نفت و معدن بر اکوسیستمها میکند.
- امکان تصمیمگیری مبتنی بر منافع پایدار اقتصادی و محیط زیستی را توانمند میسازد.
- به درک ارتباط سلامت اکوسیستمها و رفاه انسانی در مناطق شهری و روستایی ایران کمک میکند.
نمونههای کاربردی در ایران
- جنگلهای هیرکانی شمال ایران، علاوه بر چوب، خدمات حیاتی مانند کنترل فرسایش و تنظیم آب و هوا را فراهم میکنند که ارزش اقتصادی آنها در حسابهای رسمی محاسبه نمیشود.
- تالابها و مناطق حفاظت شده مانند انزلی و میانکاله، خدمات اکوسیستم حیاتی برای حفظ تنوع زیستی و مدیریت آب دارند که تخریب آنها پیامدهای اقتصادی و اجتماعی بلندمدت در پی دارد.
- کشاورزی پایدار و بهرهگیری از سامانههای نوین در مدیریت منابع آب نیازمند ارزشگذاری دقیق خدمات اکوسیستم است تا سیاستهای حمایتی در برنامههای توسعه کشور گنجانده شود.
پیامدهای اقتصادی و توسعه پایدار برای ایران
مدیریت ناپایدار منابع طبیعی میتواند در کوتاهمدت سودآور باشد اما در بلندمدت باعث تخریب منابع و کاهش رفاه عمومی میشود. استفاده از حسابداری اکوسیستم موجب حفظ سرمایههای طبیعی کشور، افزایش بهرهوری اکوسیستمها و حفاظت از معیشت گروههای محلی میگردد. این رویکرد میتواند مبنای تدوین سیاستهای توسعه پایدار، آمایش سرزمین و مدیریت ریسکهای اقلیمی قرار گیرد.
چالشها و فرصتها در ایران
- کمبود استانداردهای محلی و دادههای دقیق محیط زیستی در کشور
- نیاز به توسعه ظرفیتهای تخصصی و آگاهی بخشی میان سیاستگذاران و ذینفعان
- ضرورت همکاری بین سازمانهای دولتی، بخش خصوصی و نهادهای علمی
- فرصت استفاده از فناوریهای نوین برای جمعآوری داده و پیادهسازی سیستمهای یکپارچه حسابداری اکوسیستم
نتیجهگیری
افزایش نگرش به حسابداری اقتصادی-محیطی در ایران میتواند به شفافیت بیشتر در مدیریت منابع طبیعی منجر شود و توسعه پایدار را ارتقا بخشد. با بهرهگیری از این رویکرد، میتوان رفاه انسانی و حفاظت از طبیعت را به شیوهای متوازن و موثر تضمین کرد.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی پژوهشگر و فعال محیط زیست و میراث فرهنگی
مقالات مصیب شیرانی را در گلونی دنبال کنید