دستمال کاغذی در ایران قدیم
به گزارش گلونی، تصور همه ما این است که دستمال کاغذی پدیدهای نو و کالایی است که در چند دهه اخیر، بهواسطه آشنایی با تمدن جدید، وارد زندگی ما شده است.
اما شواهدی که در متون کهن سخنوران فارسی بر جای مانده، نشان میدهد که دستکم پادشاهان ایران قدیم، و البته کسانی که از رفاه نسبی برخوردار بودند، بر سر سفره برای پاک کردن دست و دهان خود از نوعی دستمال کاغذی استفاده میکردهاند.
شاید نخستین سندی که در این زمینه در دست داریم، نامهای عربی و مفصل از خاقانی شروانی، شاعر بزرگ قرن ششم هجری، است. او این نامه را به یکی از بزرگان، عالمان و عارفان ایرانی به نام قطبالدین ابهری نوشته است. رابطه خاقانی و قطبالدین ابهری، رابطهای جدی و صمیمانه بوده است.
خاقانی علاوه بر این نامه عربی، نامهای مبسوط به زبان فارسی نیز برای قطبالدین ابهری دارد که در منشآت چاپ استاد محمد روشن نقل شده است. این دو نامه از جهت شناخت شخصیت خاقانی و قطبالدین ابهری و نیز آگاهی از زمانهی آنان، اهمیت فراوان دارد.
به هر روی، خاقانی در بخشی از نامه عربی خود به توصیف کاغذهایی میپردازد که در خونج (یا خونه)، از شهرهای آذربایجان قدیم در نزدیکی شهر میانه، تولید میشده و پادشاهان از فرط لطافت، از آن برای پاک کردن دهان خود در هنگام نشستن بر سفره طعام بهره میبردهاند.
نوشته خاقانی از این منظر، علاوه بر اشاره به پیشینه صنعت کاغذسازی در آذربایجان، اهمیت تاریخی دارد؛ چراکه او در آن به چهار مرکز مهم تولید کاغذ در آن روزگار، شامل شام، بغداد، سمرقند و همین شهر خونج اشاره میکند.
اما این اطلاع درباره استفاده از کاغذ به عنوان دستمال، در جوامعالحکایات عوفی (از آثار قرن هفتم هجری) نیز تکرار شده است. عوفی در شرح ماجرایی از زندگی یکی از سلاطین غزنوی مینویسد:
مردک آن بساط بازکشید و دستارِ خوان بگسترد و نان پاکیزه بر آن نهاد و آن دو سر را فرو افشاند و ترب و تره بر روی آن ریخت و نمک به دو جا بریخت.
چون او و وزیر آنجا رسیدند، لشکر از ایشان دور بود. آن مرد برخاست و گفت: ای خداوند، به روان امیر سبکتگین که فرودآیی و یک لقمه طعام بر نمک زنی. سلطان را چون سوگند داد و گرسنه بود، پیاده شد و با [احمد] حسن میمندی آنجا بنشستند و آن طعام خوردن گرفتند. و چون از آن فارغ شدند، پارهای کاغذ بدیشان داد تا دست و دهان پاک کردند. سپس آن دستارِ خوان گرد آورد و آن کاغذ شکر و بادام مغز پیش ایشان نهاد و از آن صراحی، شراب در پیاله کرد و بخورد، آنگاه پیاله را بشست.
بنابراین، بیآنکه بخواهیم به شیوه برخی باستانگرایان معاصر ریشه همه رسوم و کالاهای روزگار مدرن، اعم از والنتاین، کراوات یا پیتزا را به گذشتگان خود نسبت دهیم و مدعی شویم که دیگران این پدیدهها را از ما وام گرفتهاند، میتوانیم بر پایه شواهد یادشده و مستندات مشابه نشان دهیم که دستمال کاغذی در گذشتهی ایران نیز سابقه داشته است.
این در حالی است که، بر اساس اطلاعات موجود در ویکیپدیا، تولید دستمال کاغذی کلینکس (Kleenex) که ظاهراً نخستین و مشهورترین برند دستمال کاغذی در جهان است از سال ۱۹۲۴ میلادی فراتر نمیرود.
پایان پیام
نویسنده: دکتر محمدرضا ترکی