فرهنگ پیش ایلامی خاستگاه تمدن انشان
آغاز عصر برنزقدیم؛ تحولات بنیادین در فلات ایران
به گزارش گلونی، در دوران موسوم به عصر برنز قدیم، فلات ایران شاهد دگرگونیهای بنیادینی در حوزههای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی بود. شواهد باستانشناسی از استقرار جوامع شبانکار و کشاورز در ارتفاعات فارس حکایت دارد؛ جوامعی که ریشه در فرهنگ پیش ایلامی داشتهاند. حرکتهای جمعیتی از جنوب به سمت نواحی غربی و مرکزی، نشاندهنده گسترش نفوذ فرهنگی و اقتصادی در این مناطق است.
در همین دوره، کوههای زاگرس بهعنوان گذرگاههای طبیعی، نقش مهمی در شکلگیری نخستین دودمانهای محلی و تبادل فرهنگی میان اقوام ایفا کردند. در جنوب ایران نیز، حوزههای پیش ایلامی و تمدنهای وابسته به آن با تأخیر نسبی در توسعه، ساختارهای اجتماعی و سیاسی خاصی را رقم زدند.
از جمله آثار برجایمانده از این دوران، مهرها و نشانههایی با مضامین طبیعتگرایانه دیده میشود؛ تصاویری از حیوانات انسانوار مانند گاو نر و شیر، موجودات فراطبیعی و نمادهایی با سبک تصویری اداری پیشنوشتار بینالنهرینی. این عناصر بخشی از نظام بصری پیچیدهای هستند که هنوز رمزگشایی کامل نشدهاند. الواح پیش ایلامی که احتمالاً برای ثبت اطلاعات اقتصادی محلی به کار میرفتهاند، در محوطههایی چون شوش، تل یحیی، سیلک، شهر سوخته و احتمالاً حصار کشف شدهاند.
فرهنگ پیش ایلامی در مرحله بانش قدیم، حدود ۲۲۳۳ پیش از میلاد، در حوزه آبریز رود کر در مرکز فارس شکل گرفت. در دوران تثبیت دوباره شوش (حدود ۲۰۳۳ پیش از میلاد)، ظروف سفالی بانشی و نشانههای اداری پیشایلامی بهوفور دیده میشود. شواهدی از تماس این فرهنگ با مناطق دوردستی چون خراسان، باختر، جنوبشرقی آناتولی و حتی مصر نیز وجود دارد، هرچند ساختار اجتماعی و سیاسی این جوامع همچنان ناشناخته باقی مانده است.
در حوزه رود گر، حدود ۲۶ محوطه با قدمت پیشایلامی شناسایی شدهاند. از میان آنها، ملیان بهعنوان بزرگترین مرکز شناختهشده، احتمالاً با نام باستانی «انشان» شناخته میشده است. این محوطه ابتدا از مجموعهای کوچک در مرحله بانش قدیم شکل گرفت و در پایان دوره پیشایلامی به شهری با وسعت حداقل ۳ هکتار تبدیل شد. در این زمان، دیواری سترگ محوطهای به گستردگی حدود ۲۰ هکتار را در بر میگرفت.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی