ردپای انسان های نخستین در فلات ایران
نگاهی به عصر پارینهسنگی و سیر زندگی شکارچیان و گردآورندگان در فلات ایران
به گزارش گلونی، پژوهشهای باستانشناسی درباره عصر پارینهسنگی در ایران هنوز در مراحل آغازین خود قرار دارد، اما موقعیت جغرافیایی ایران در قلب خاورمیانه و دسترسی آن به آبهای شمالی و جنوبی، این سرزمین را به یکی از مهمترین مسیرهای مهاجرت انسانهای اولیه از آفریقا به جنوب آسیا تبدیل کرده است.
هرچند شواهد مربوط به دورههای بسیار کهن پارینهسنگی هنوز در ایران نایاباند، کشف بقایای انسانی (هوموارکتوس) در گرجستان و نیز در سرزمینهای شرقی، فرضیه عبور گروههای شکارچی از این منطقه را تقویت میکند.
در دوره میانه پارینهسنگی، انسانها بیشتر در غارهای زاگرس و شمال فلات ایران زندگی میکردند. ابزارهای سنگی این دوره از نوع «موستری» هستند؛ ابزارهایی پیشرفتهتر که به احتمال زیاد توسط نئاندرتالها ساخته شدهاند. شواهد بهدستآمده از بقایای جانوری غار کوبه، غار خِر و پناهگاه سنگی وارواسی در زاگرس مرکزی نشان میدهد که شکار جانوران بزرگ، بخش اصلی معیشت این جوامع را تشکیل میداده است.
در دورههای بعدی، یعنی پارینهسنگی جدید (زبرین)، الگوی سکونت انسانها تغییر کرد. آنها از غارها به فضاهای باز کوچ کردند و سکونتگاههایی برای گروههای بزرگ و خانوادههای کوچکتر ایجاد کردند. همچنین آثاری از محلهای موقتی برای شکار یا جمعآوری مواد خام توسط گروههای کوچک یا حتی افراد تنها دیده شده است.
ظهور ابزارهای سنگی برادوستی و زَرزی
در دوره پارینهسنگی جدید، صنعت ابزارسازی دچار تحول چشمگیری شد که مشخصا این دوره ابزارهای سنگی برادوستی و زرزی بود که در مقایسه با ابزار موستری، ابزار برادوستی مانند تیغهها، ریزتیغهها، خراشندهها و سوراخکنندهها با تنوع بیشتری ساخته شدند و کاربردهای متنوعتری یافتند که گویی نشانهایی از تغیر معیشت آنها بود. ابزار دیگری که حاصل تحول برادوستی بود، ابزارهای زرزی بودند که ابعاد آنها کوچکتر و اصلاح شده بودند. این ابزارها بیشتر در غارها و پناهگاههای سنگی در مناطق کوهپایهای و جنگلی بهدست آمدهاند و شباهتهایی با دوره کباریه در لوانت دارد.
اواخر دوران پارینهسنگی، صنعت ابزارسازی بر روی سنگهای ریزبنه تمرکز داشت و ابزارهایی ترکیبی و دیگر انواع ابزار به وجود آمد که در محوطههایی مانند غار پاسنگر در دشت خرمآباد، احتمالاً برای آسیاب دانههای وحشی یا فعالیتهای روزمره به کار گرفته میشدهاند. این محوطه یکی از مهمترین پایگاههای باستانشناسی در لرستان است و شواهد ابزارسازی آن نقش کلیدی در شناخت تحولات این دوره دارد.
با سردتر شدن آبوهوا در عصر پارینهسنگی و کاهش پوشش گیاهی در ارتفاعات زاگرس، منابع غذایی محدود شد و انسانها ناچار شدند به مناطق پایینتر مهاجرت کنند. در این مناطق، آنها با گونههای وحشی حیوانات اهلیشده بعدی مانند بز و گوسفند روبهرو شدند؛ گونههایی که بعدها نقش مهمی در شکلگیری جوامع کشاورزی و دامداری ایفا کردند.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی