عصر مس جدید و ظهور دولت ها
به گزارش گلونی، در حدود ۴۰۰۰ تا ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد، در دورهای که به «عصر مس جدید» معروف است، نخستین دولتهای اولیه در جنوبغرب ایران شکل گرفتند. یکی از مهمترین مناطق برای بررسی این تحول، دشت سوزیاناست؛ جایی که شهر شوش در آن قرار دارد.
در دورهای به نام شوش I، جمعیت منطقه زیاد شده بود، اما ساختارهای سیاسی هنوز ابتدایی بودند. شوش در آن زمان چندین روستای کوچک اطراف خود را کنترل میکرد. بعدها، در دوره شوش II، شهر تا حدی ویران شد، وسعتش کم شد و شبکه روستاهای اطراف از هم پاشید. فرهنگ شوش I با بناهای یادبود و ظروف منقش، جای خود را به فرهنگ تازهای داد که شباهتهایی با فرهنگ اوروک در بینالنهرین داشت.
در آغاز دوره اوروک قدیم، شوش تا حدی متروک شد، اما در دشت سوزیانا هنوز روستاهایی پراکنده وجود داشتند. در اواخر این دوره، شوش دوباره قدرت گرفت و بر منطقه مسلط شد. نشانههایی از شکلگیری یک نظام اداری و سیاسی دیده میشود؛ مثل نظارت بر روستاها و ساخت مراکز بزرگتر. این دوره، آغاز شکلگیری دولتهای اولیه در منطقه بود.
در همین زمان، تولیدات صنعتی مثل ظروف سفالی کمکم استاندارد شدند و جای محصولات سنتی را گرفتند. تا دوره اوروک جدید، شواهدی از وجود یک نظام اداری پیچیده دیده میشود؛ با چند سطح مدیریتی و تمرکز قدرت در شوش. این تمرکز باعث تضعیف مراکز رقیب مثل چغامیش شد که به مرور متروک شد.
یکی از مهمترین نوآوریهای این دوره، ابزارهای اداری بود؛ مثل ژتونهای گِلی، مهرهای استوانهای و لفافهایی به نام «بولا» که برای ثبت معاملات استفاده میشدند. این ابزارها زمینهساز پیدایش نوشتار بودند. در حفاریهای شوش، نمونههایی از این ژتونها و مهرها پیدا شده که نشان میدهد چطور سیستم شمارش و ثبت اطلاعات بهتدریج پیشرفت کرده و به نوشتار منجر شده است.
در لایههای مختلف شوش، از ژتونهای ساده تا الواح گِلی با نشانههای حکشده دیده میشود. این ابزارها بعدها در مناطق مختلف ایران، آسیای مرکزی و حتی مرزهای هند هم پیدا شدند.
در پایان دوره اوروک، شوش تحت تأثیر فرهنگ بینالنهرین قرار گرفت. برخی پژوهشگران معتقدند این تغییر فرهنگی، حاصل سلطه افراد وابسته به بینالنهرین بوده؛ برخی دیگر آن را نتیجه استثمار منطقه سوزیانا میدانند. در این دوره، فرهنگ اوروک در منطقهای وسیع از فلات ایران تا آناتولی گسترش یافت.
جالب اینکه برخی ظروف اوروکی که در شمال بینالنهرین و جنوبشرقی آناتولی پیدا شدهاند، شباهت بیشتری به ظروف شوش دارند تا خود اوروک. این نشان میدهد که گسترش فرهنگ اوروک حاصل یک امپراتوری متمرکز نبوده، بلکه مناطق مختلفی مثل شوش در این روند نقش داشتهاند.
تا اواسط دوره اوروک جدید، بیشتر دشت سوزیانا متروک شده بود و فقط از شوش و مناطق جنوبی آن ظروف مربوط به دوره جدید بهدست آمده است. متروک شدن بخشهای شرقی و شمالغربی سوزیانا نشان میدهد که علاوه بر درگیریهای داخلی، فشارهایی از شرق، احتمالاً از سوی پیشایلامیان فارس، وجود داشته است. دوره پیشایلامی در واقع پایان عصر مس و آغاز دوران برنز در باستانشناسی ایران بهشمار میرود.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی