ایران در عصر آهن ، تقاطع تمدن های آشوری ، ایلامی و ایرانی
به گزارش گلونی، در حدود ۳۰۰۰ سال پیش، یعنی در دورهای که به «عصر آهن قدیم» شناخته میشود، غرب ایران و بهویژه منطقهی کوهستانی زاگرس شاهد تغییرات مهمی بود. در این دوره، اقوام ایرانیزبان بهتدریج وارد این مناطق شدند و با مردم بومی درآمیختند. برخی از این گروهها جوامع کوچکی تشکیل دادند و بر بخشهایی از زاگرس نظارت داشتند.
بر اساس نوشتههای آشوریان، در این زمان چند پادشاهی کوچک در زاگرس فعال بودند؛ از جمله ماناییها در اطراف دریاچه ارومیه و الیپیها در لرستان. شمالغرب ایران به میدان نبرد میان دو قدرت بزرگ آن زمان تبدیل شده بود؛ آشوریان از بینالنهرین و اورارتوها از شرق آناتولی. آثار این درگیریها را میتوان در بقایای باستانی منطقه دید؛ مانند دژ بسطام که اورارتوها برای دفاع ساختند، یا شهر سوختهی حسنلو که نشانههایی از قدرت محلی و معماری پیشرفته دارد.
در حسنلو، بناهایی با تالارهای ستوندار ساخته شده بود که بعدها در معماری نوشیجان، گودینتپه و حتی کاخهای هخامنشی دیده شد. این شباهتها نشاندهندهی استمرار سنت معماری ایرانی در طول زمان است.
در مناطق دیگر مانند سیلک و اوزبکی نیز بناهای مهمی ساخته شد. برخی از این بناها حالت دفاعی داشتند و برخی دیگر، مانند سیلک، به نظر میرسد برای اهداف یادبود یا مذهبی ساخته شده بودند. در نوشیجان، بنایی کشف شده که احتمالاً آتشکده بوده و شاید نشانهای از آغاز سنتهای دینی ایرانی باشد.
در جنوبیتر، در لرستان، گروههایی زندگی میکردند که هنوز برخی عناصر فرهنگهای قدیمیتر را حفظ کرده بودند. آثار بهدستآمده از تدفینها و زیارتگاهها نشان میدهد که این جوامع با فرهنگهای بینالنهرینی و ایلامی در ارتباط بودند.
در همین زمان، مادها در زاگرس قدرت گرفتند. ابتدا بهصورت جوامع پراکنده بودند، اما بهتدریج متحد شدند و توانستند امپراتوری آشور را شکست دهند. پس از آن، خاور نزدیک میان مادها و بابلیها تقسیم شد.
در فارس نیز، در محوطهی ملیان، بنایی از عصر آهن کشف شده که نشاندهنده حضور نخبگان و ارتباط با مناطق دیگر است. به نظر میرسد اقوام ایرانیزبان، که بعدها به نام پارسیان شناخته شدند، حدود پنج قرن پیش از قدرتگیری در این منطقه ساکن شده بودند. آنها در تعامل با ایلامیان، بسیاری از سنتها و ساختارهای اجتماعی پیچیده را فرا گرفتند.
در نهایت، از دل این تحولات، کوروش دوم ظهور کرد. او ابتدا بر مادها غلبه کرد و سپس امپراتوری بزرگی را پایهگذاری کرد که شامل بینالنهرین، آناتولی و آسیای مرکزی بود؛ آغاز شاهنشاهی هخامنشی.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی