زبان فهلوی از اشکانیان تا ساسانیان
به گزارش گلونی، زبان فهلوی دارای سنت ادبی بوده است که دورهی شکلگیری آن بهاحتمال به روزگار اشکانیان بازمیگردد. شکی نیست که این زبان در سراسر دوران ساسانی نیز در برخی نواحی ایران رواج فراوان داشته و آثار ادبی متعددی به آن زبان تألیف میشده است.
در آن زمان، در کنار فارسی که زبان رسمی دیوان و مکاتبات اداری بود، چنانکه اسناد پهلویِ قم از قرن نخست هجری گواهی بر آن است، فهلوی زبان روایتهای کهن حماسی و عاشقانه در همان مناطق بهشمار میرفت و نخبگان و خاندانهای صاحبنسب، ادبیات آن را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکردند؛ انتقالی که البته تنها به صورت شفاهی انجام نمیگرفت.
بهگمان قوی، بازماندهی ادبیات فهلوی از دورهی ساسانی، منظومهی درخت اسوری است. برخلاف دیدگاه رایج، این اثر نه در اصل به زبان پهلوانی بوده و سپس به فارسی درآمده، و نه چنانکه نویسنده در گذشته گمان میبرده، به گونهای از فارسی میانهی شمالغربی سروده شده است؛ بلکه به احتمال زیاد، زبان آن گونهای از همان زبان ادبیِ مشترکِ فهلوی است که برخی از ویژگیهایش در پسِ خط پهلوی پنهان مانده است.
در قرون نخستین اسلامی، آثار ادبی فهلوی به خط عربی نوشته میشد و نام شماری از آنها تا امروز باقی مانده است؛ از جمله منظومههایی چون نامهی پیران ویسه، شروین دشتبی و ویس و رامین. فهلویاتِ موجود در تاریخ قم نیز شاید بازمانده ابیاتی از منظومهای گمشده باشد.
(برگرفته از: فهلویات: پژوهشی در اشعار بازمانده از زبان ادبی مشترک عراق عجم و آذربایجان، دکتر پژمان فیروزبخش، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، ص ۱۱۴)
پایان پیام