انباشت زباله در شهرها؛ موتور محرک افزایش جمعیت موش‌ها، گربه‌ها و سگ‌های ولگرد
به گزارش گلونی، یک گزارش می‌تواند از دل کوچه‌ها و خیابان‌هایی آغاز شود که بوی زباله در آن‌ها نه‌فقط مشام رهگذران، بلکه جانوران شهری را هم به خود جذب می‌کند. در بسیاری از کلان‌شهرهای دنیا، از تهران تا بمبئی و از لیورپول تا سائوپائولو، انباشت پسماند شهری به یکی از عوامل تعیین‌کننده در شکل‌گیری جمعیت جانوران فرصت‌طلب تبدیل شده است؛ موجوداتی مانند موش‌ها، گربه‌های بی‌صاحب و سگ‌های ولگرد که بقای آن‌ها به شدت وابسته به منابع خوراکی مرتبط با انسان است. آن‌چه امروز شهرداری‌ها با آن روبه‌رو هستند، صرفاً مسئله مدیریت پسماند نیست؛ بلکه موضوعی چندلایه است که سلامت عمومی، نظم شهری، امنیت اجتماعی و پویایی اکولوژیک را هم در بر می‌گیرد.
مطالعات بین‌المللی در سال‌های اخیر نشان داده که رابطه میان میزان زباله و افزایش جمعیت حیوانات شهری، رابطه‌ای مستقیم و پایدار است. یکی از این تحقیقات، پژوهشی است که در سال ۲۰۲۴ در نشریه Urban Ecosystems منتشر شد و در شهر لیورپول انگلستان نشان می‌دهد که حیوانات «اسکونجر» یا «زباله‌خوار» در مواجهه با تجمع پسماند، رفتارهای تغذیه‌ای خود را تغییر داده و به‌طور عجیبی تکثیر بیشتری پیدا می‌کنند. پژوهشگران در این مطالعه تأکید می‌کنند که جانوارانی مانند موش‌ها، به‌محض در اختیار داشتن منبع غذایی ثابت، نرخ زادآوری بیشتری از خود نشان می‌دهند و همین کافی است تا چرخه‌ای از رشد پایدار جمعیت به‌وجود آید.
در نمونه‌ای دیگر، پژوهشگران هلندی در مطالعه‌ای که همان سال منتشر شد، به بررسی رابطه میان پوشش سبز شهری، تجمع زباله و تراکم موش‌ها پرداختند. نتیجه آن بود که فضاهای سبز، زمانی‌که به پسماندهای خوراکی آلوده می‌شوند، به محیط مناسبی برای پنهان‌شدن و رشد جمعیت جوندگان تبدیل می‌گردند. در گزارش این مطالعه آمده است که «حضور زباله‌های خانگی در پارک‌ها و باغ‌های شهری، به شکل مستقیم باعث تمرکز جمعیت موش‌ها در چنین فضاهایی می‌شود».
در سوی دیگر، داستان گربه‌های شهری است؛ موجوداتی که اگرچه شکارچی‌اند، اما در بافت شهری متکی بر زباله و غذاهای باقی‌مانده انسان هستند. مقاله‌ای که در سال ۲۰۲۰ در مجله Urban Ecosystems منتشر شد، با بررسی رژیم غذایی گربه‌های آزاد‌زیست نشان داد که در محیط‌های شهری، سهم غذاهای انسانی در تغذیه آن‌ها به شکل محسوسی برتر از شکار طبیعی است. این موضوع باعث می‌شود افزایش زباله شهری به‌صورت غیرمستقیم، جمعیت گربه‌ها را نیز تقویت کند. نویسندگان این مقاله عنوان کردند: «گربه‌های شهری، در مناطقی که پسماند غذایی در دسترس است، نرخ بقای بالاتری دارند و این موضوع بر پویایی جمعیت آن‌ها اثرگذار است»
در کشورهای در حال توسعه، ماجرا حتی پیچیده‌تر است. مثلاً در شهری مانند بنگلور هند، تحقیقی که در سال ۲۰۲۱ در مجله Urban Ecosystems منتشر شد، رابطه مستقیم میان حضور انباشت زباله و افزایش جمعیت سگ‌های ولگرد را تأیید می‌کند. نویسندگان این پژوهش در بررسی ۲۸ محله شهری دریافتند که «تعداد سگ‌های ولگرد در مناطقی با تجمع پسماند، به‌طور معناداری بیشتر است» و این موضوع نه‌تنها رفتار سگ‌ها بلکه تعامل آن‌ها با انسان را هم تغییر می‌دهد.
در ایران نیز نشانه‌هایی مشابه در پژوهش‌های شهری دیده می‌شود. در یک گزارش مروری منتشرشده درباره تجربه شهر تهران، کارشناسان محیط زیست شهری رابطه میان مدیریت ناکارآمد پسماند و افزایش جمعیت موش‌ها و گربه‌های خیابانی را تأیید کرده‌اند. بنا بر یافته‌های این گزارش، محله‌هایی که سطل‌های زباله مناسب ندارند یا جمع‌آوری زباله در آن‌ها منظم نیست، با رشد سریع‌تر جمعیت جانوران شهری روبه‌رو هستند. نویسندگان این گزارش خاطرنشان کرده‌اند که «بهبود کیفیت سطل‌های زباله، روشنایی معابر و کاهش زباله‌ریزی در معابر، تأثیر قابل‌توجهی بر کنترل جمعیت این حیوانات دارد».
موضوع، تنها به زیست‌شناسی ختم نمی‌شود و ابعاد اجتماعی و اقتصادی نیز دارد. شهری که میزان زباله‌اش رو به افزایش است، معمولاً با شکایت‌های عمومی درباره مزاحمت حیوانات، تخریب محیط زیست، خطر بیماری‌هایی مانند سالک، هاری یا لپتوسپیروز و هزینه‌های گسترده برای کنترل جانوران شهری روبه‌رو می‌شود. در گزارشی از خبرگزاری مهر نیز آمده که سالانه میلیاردها تومان از بودجه شهری صرف کنترل موش‌ها در پایتخت می‌شود و بخش مهمی از این هزینه‌ها نتیجه افزایش زباله و دسترسی آسان جوندگان به آن است.
به‌نظر می‌رسد انباشت زباله در شهرها، از مرزی عبور کرده که تنها به نظافت و زیبایی مرتبط باشد. اکنون این مسئله بخشی از یک معادله محیط زیستی بزرگ‌تر است: هر کیسه زباله‌ای که بی‌موقع در خیابان رها می‌شود، می‌تواند غذای یک حیوان، محرک تکثیر یک جمعیت و آغازگر یک زنجیره پیامدهای شهری باشد. شاید مرور این مطالعات بین‌المللی و تجربیات محلی یادآور این نکته باشد که مدیریت پسماند، در نهایت مدیریت یک اکوسیستم است؛ اکوسیستمی که انسان و حیوان در آن کنار هم زندگی می‌کنند، چه بخواهیم و چه نخواهیم.
پایان پیام