تهاجم ذرات معلق؛ تهدیدی برای ریه و سیستم ایمنی بدن

به گزارش گلونی، در روزهایی که آسمان بسیاری از شهرهای غربی و جنوبی ایران زیر پرده‌ای از ذرات معلق فرو می‌رود، پرسش اصلی این است: ریزگردها دقیقاً با بدن انسان چه می‌کنند؟ آنچه در آغاز فقط کاهش دید و بوی خاک در هوای شهر به نظر می‌رسد، در سطح بیولوژیک ماجرای پیچیده‌تری است؛ ماجرایی که مستقیماً به سازوکار دفاعی بدن مرتبط می‌شود. پژوهش‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که ریزگردها فراتر از ناراحتی‌های تنفسی، می‌توانند ستون فقرات سیستم ایمنی بدن را نیز تحت فشار قرار دهند.

در مهم‌ترین یافته‌ها، مطالعه‌ای منتشرشده در Journal of Immunotoxicology توضیح می‌دهد که ذرات ریز با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون، به‌دلیل اندازه بسیار کوچک، نه‌تنها وارد مجاری فوقانی تنفسی می‌شوند، بلکه خود را به عمق ریه رسانده و به سلول‌های حساس سیستم ایمنی برخورد می‌کنند. این برخورد ساده نیست؛ زنجیره‌ای از واکنش‌های دفاعی فعال می‌شود، ماکروفاژها وارد عمل می‌شوند و بدن برای خنثی‌سازی عامل مهاجم، موجی از التهاب ایجاد می‌کند. التهاب در کوتاه‌مدت ابزار محافظتی است، اما وقتی قرار باشد هفته‌ها و ماه‌ها تکرار شود، بدن ناچار به پرداخت هزینه‌های بلندمدت خواهد بود.

مطالعه دیگری که در Environmental Health Perspectives منتشر شده، از اثرات ریزگردها بر «سیتوکین‌ها» سخن می‌گوید؛ همان پیام‌رسان‌های شیمیایی سیستم ایمنی که میزان التهاب را کنترل می‌کنند. طبق این تحقیق، قرارگیری طولانی‌مدت در معرض ذرات معلق می‌تواند تنظیم سیتوکین‌ها را مختل کند. نتیجه می‌تواند دو حالت داشته باشد: یا بدن به التهاب بیش‌ازحد سوق پیدا می‌کند، یا توانایی ایجاد پاسخ دفاعی مناسب را از دست می‌دهد. هر دو حالت، زمینه‌ساز بیماری‌های مزمن و کاهش توان ایمنی بدن است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که ترکیب شیمیایی ریزگردهای منطقه‌ای نیز در نظر گرفته شود. برخلاف تصور عمومی، ریزگرد فقط «گرد و خاک» نیست. در بسیاری از نمونه‌برداری‌ها، فلزات سنگین، مواد صنعتی، بقایای سوخت، و حتی عوامل میکروبی در این توده‌ها مشاهده شده است. همین ترکیب چندمنشأی به‌گفته محققان دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، می‌تواند شدت واکنش‌های ایمنی را افزایش دهد و حتی مسیر بروز آلرژی‌ها را تغییر دهد.

برای جمعیت‌هایی که زمینه بیماری دارند از کودکان مبتلا به آسم تا سالمندان با مشکلات قلبی و افراد دارای نقص ایمنی ریزگردها عملاً یک تهدید فوری‌اند. کارشناسان سازمان جهانی بهداشت (WHO) می‌گویند قرارگیری مداوم در هوای آلوده به ذرات معلق می‌تواند خطر عفونت‌های تنفسی و تشدید بیماری‌های خودایمنی را افزایش دهد. این موضوع در مناطقی مانند اهواز، ایلام و کرمانشاه که طی سال‌های اخیر بارها با طوفان‌های گردوغبار مواجه بوده‌اند، اهمیت دوچندان دارد.

در کنار پیامدهای فردی، این بحران اثر اجتماعی نیز دارد. افزایش هزینه‌های درمان، افت کارایی نیروی کار، و بالا رفتن آمار بستری در بیمارستان‌ها تنها گوشه‌ای از بار اقتصادی و اجتماعی ریزگردهاست. در یک گزارش تحلیلی منتشر شده از سوی مرکز تحقیقات آلودگی هوا، اشاره شده که روزهای گردوغبار شدید می‌تواند نرخ مراجعه به اورژانس‌های تنفسی را تا دو برابر افزایش دهد.

در چنین شرایطی، سیاست‌های مقابله‌ای باید هم فوری و هم بلندمدت باشند. از یک‌سو آگاهی عمومی درباره استفاده از ماسک‌های استاندارد و محدود کردن فعالیت بیرونی در روزهای هشدار ضروری است. از سوی دیگر، راه‌حل اصلی همچنان در مدیریت محیط‌ زیست نهفته است: احیای تالاب‌ها، کنترل بیابان‌زایی، مدیریت منابع آب و همکاری منطقه‌ای برای مهار کانون‌های ریزگرد. پژوهش‌ها به‌وضوح نشان می‌دهد که سلامت انسان در نهایت وابسته به سلامت سرزمین است.

ریزگردها فقط یک مشکل اقلیمی نیستند؛ تهدیدی‌اند که در سطح سلولی بدن انسان عمل می‌کنند. اگر سیاست‌گذاری‌ها همچنان با تأخیر پیش برود، هزینه‌ای که شهروندان می‌پردازند، نه‌فقط سوزش چشم و تنگی نفس، که تضعیف تدریجی سیستم دفاعی بدن خواهد بود.

پایان پیام