درخواست اعاده سرزمینهای ایرانی قفقاز در مذاکرات 1919
نامه مورخ هفدهم نوامبر ۱۹۱۹ وزیر امور خارجه ایران
شاهزاده نصرتالدولۀ فیروز به لرد کرزن
جناب آقای وزیر،
پیرو مذاکراتی که در سیزدهم ماه جاری با عالیجناب داشتم و طی آن خواستههای دولت متبوعم را دربارهٔ اصلاحات مرزی مورد نظر عرضه کردم، اکنون لازم میدانم دربارۀ یادداشتی که همان روز محرمانه تقدیمتان شد توضیحات مفصلتری عرضه کنم.
وضع ایالات و ولایات قفقاز در آن سوی رود ارس
به گزارش گلونی، همۀ این ایالات و شهرها، پس از جنگهای طولانی و مقاومتهای دردناک که انگلستان نیز در آن دوران پشتیبان آنان بود سرانجام از قلمرو ایران جدا شد و به دست دولت تزاری روسیه افتاد. تاریخ گواهی میدهد که این سرزمینها خاستگاه دین زرتشت بوده و همواره بخش جداییناپذیر ایران شمرده شدهاند. ساکنان این نواحی، با وجود یک قرن دوری از ایران، هنوز خصایل ایرانی و ویژگیهای دیرین خود را نگاه داشتهاند.
افزون بر این، اهالی این مناطق، بهویژه مردم نخجوان، پیشتر نیز تمایل خود را به بازگشت به ایران اعلام کردهاند. بر پایهٔ اصولی که در کنفرانس صلح پاریس مطرح شد و در انعقاد تمامی معاهدات صلح رعایت گردیده، عدالت و انصاف هر دو اقتضا میکند که این ایالات و ولایات واقع در قفقاز که پیشتر متعلق به ایران بودهاند دوباره به ایران بازگردانده شوند؛ همانگونه که آلزاس و لورن به فرانسه و ایالات یوگسلاوی به صربستان مسترد گردید.
ایالات و ولایات ماورای قفقاز از دیرباز از کانونهای مهم فرهنگ و ملیّت ایرانی به شمار میرفتهاند. بسیاری از شاعران، نویسندگان، دانشمندان و فیلسوفان ایرانی از همین سرزمینها برخاستهاند. زبان فارسی زبان رایج این مناطق بوده است (و همچنان ریشهدار است) و بخش بزرگی از ساکنان آن از نژاد و تبار ایرانیاند. دیگران نیز ترکماناند؛ یعنی به همان منشأ قبیلهای وابستهاند که عشایر ترکمن منطقۀ استرآباد (گرگان). این اقوام ترکمنی همواره نزدیکترین پیوندهای قومی و فرهنگی را با خویشاوندان خود در سوی ایرانی مرز داشتهاند.
منبع: اسناد محرمانۀ وزارت خارجۀ بریتانیا دربارۀ قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس، ترجمۀ دکتر جواد شیخالاسلامی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ دوم ۱۴۰۴
پایان پیام