درستی و خاستگاه نام پوریا در نسبت با پوریای ولی
به گزارش گلونی، درباره درستی نام پوریا، که در دوره ما از صورتی محرّف و مصحّف از نام یا لقب یک پهلوان معروف خوارزم در قرن هفتم هجری، پهلوان محمود خوارزمی ساخته شده، محققانی مانند مرحوم دکتر زرینکوب (جستوجو در تصوّف ایران، ۳۵۱ و بعد، مخصوصاً ۳۵۲) بهدرستی تردید کردهاند و یافتن صورت واقعی را از ضبط منابع مشتمل بر احوال و سوانح حیات او دشوار، بلکه ناممکن، یافتهاند. این صورتهای مختلف این نام و لقب، که بوکیار و پوکیار و بکیار و پوریار و پوربار و بوربا از میان آنها قابل ذکر است، چندان مختلفاند که تردیدهای پیشین را معنیدار میکند و به همین دلیل نیز نویسندهٔ حاضر چند سال قبل این نام را در ضمن نوشتهای در شمار نامهای دشواریاب آورد.
اخیراً آقای مهران افشاری در مقدمه بر کنز الحقائق منسوب به پوریای ولی (چاپ بنیاد موقوفات افشار) سعی کرده، به راهنمایی محققی دیگر، اصل کلمه را در یک لغت معروف ترکی به معنای کشتیگیر و پهلوان بجوید که در فرهنگ سنگلاخ میرزا مهدی استرآبادی (و منابع دیگر که ظاهراً آقای افشاری از آنها بیاطّلاع بوده) درج است و آن لغت بوکا یا بوکه یا بوگا یا بوگه است (ضبطها و تلفظهای مختلف را میتوان از جمله در فرهنگ گرهارد دورفر، ذیل «بوکا»، یافت). خلاصهٔ مطلب آقای افشاری را میتوان از صفحهٔ ۴۵ کتاب او نقل کرد (خواندن کتاب را باید از صفحهٔ ۳۶ شروع کرد):
«پهلوان محمود پوکای ولی تغییر یافته است به پهلوان محمود پوکیار ولی و آن هم تغییر یافته است به پهلوان محمود پوریای ولی.»
اینکه ذهن منتقل به لفظی ترکی شده، البته بیتأملی نبوده، ولی هر که نگاهی به منابع احوال پوریای ولی بیندازد، این انتقال ذهنی برای او دشوار نیست. معذلک پذیرفتن این نظر دشواریهایی دارد که اولینش این است که در منابع قدیمتر ذکر نام او حرف «راء» در پایان کلمه هست و این، قبول تصور بسیط «تغییر پوکا به یک واسطه به پوریا» را، که خود چند شکل مشابه «ر»دار مانند پوریار و پوربار نیز دارد، بسیار دشوار میکند.
آنچه ممکن است راهنمای اختیار یکی از آن صورتهای چندگانهٔ نام او باشد (و این تا حدی ناشی از نوشتن مصوتهای ترکی به دو یا چند شکل است)، این است که پهلوانان آش بُغرا را، که آن نیز کلمهای ترکی است، به پوریای ولی منسوب میداشتهاند و در اینجا به ظن قوی به تشابه لفظی بُغرا و نام پهلوان نظر داشتهاند. بنابراین، از میان آن صورتها، به نظر ما «بکیار» را (به تلفّظ بُگیار یا بُگَیار)، که بیشترین قرابت را با بُغرا دارد، میتوان بر دیگر صورتها برتری داد (نوشتن به ب یا پ و ک یا گ در خط فارسی هیچ نباید سبب تشویش خاطر شود. اگر جزء اوّل کلمه همان کلمهٔ ترکی باشد که ذکرش گذشت، آن صورتی از آن کلمهٔ ترکی باید در نظر آورده شود که «گ» داشته، یعنی bögä).
این ما را به جوابی قطعی نمیرساند، مخصوصاً آنکه جزء دوم کلمه به این ترتیب بهکلی ناروشن میماند، ولی نسبت به جستن راهحل آسان نیز هشداری میدهد.
درباره پوریای ولی، اگر باید کاری کرد، باید کاری کرد
۱. چیزی که آقای افشاری در صفحهٔ ۴۴، همراه با نوعی اعتماد بیش از حد به نظر خود، به مرحوم دکتر زرینکوب نسبت داده که «با این حال، واژهٔ پوریا، که تغییریافتهٔ واژهٔ پوکیار یا بوکیار است، آنگونه که مرحوم استاد دکتر زرینکوب (متوفّی ۱۳۷۸ ش) گمان ورزیدهاند، هیچ ارتباطی به مقام عرفانی وی ندارد»، به این صورت در گفتهٔ آن استاد وجود ندارد و در گفتهٔ آقای افشاری در واقع «پیازداغش زیاد شده».
آن استاد از خود «گمانی نورزیده»؛ گفته است اگر بتوان به روایت فلان منبع، که در این موضوع غالباً افسانهآمیز است، اعتماد کرد، ممکن است این نام فلان دلالت را داشته باشد. در واقع، در جایی که منابع مانع از رسیدن به نتیجهٔ درستاند، آن مرحوم با «لعلّ و لیت» خواسته جایکی برای یکی از روایاتی باز کند که دربارهٔ نام و احوال پوریای ولی به ما رسیده است.
متن در کانال تلگرامی سید احمدرضا قائممقانی منتشر شده است.
پایان پیام
نویسنده: سید احمدرضا قائممقامی