میرزا کوچکخان؛ قهرمان ملی، خائن تاریخی یا مبارزی سردرگم؟
به گزارش گلونی، ميرزا کوچکخان جنگلی یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین چهرههای تاریخ معاصر ایران است. نام او در حافظۀ تاریخی ما هم با مفهوم «قهرمان ملی» و «مبارز راه آزادی» گره خورده و هم با برچسبهایی چون «خائن» و «تجزیهطلب». اما حقیقت کدام است؟
شواهد تاریخی نشان میدهد که میرزا در ابتدای قیام جنگل، نیتهایی خیرخواهانه، وطندوستانه و آزادیطلبانه داشت. او در برابر آنچه در روزنامۀ جنگل بیکفایتی حکومت مرکزی، فساد رجال سیاسی و دخالت بیگانگان میخواند، قد علم کرد. هدف اولیه روشن و ستودنی بود: ایرانی آزاد، مستقل و آباد. جنبش او در ابتدا پناهگاهی برای ناراضیان از وضع موجود شد. اما مسیر وقایع، ساده و خطی باقی نماند.
هرچه جنبش جنگل پیش رفت، تغییرات فکری و گفتمانی در آن شدت گرفت. بهتدریج رنگوبوی تفکرات مارکسیستی بر ایدههای ملیگرایانه و مذهبیِ آغازین غلبه کرد و بسیاری از یاران نزدیک میرزا را چهرههای چپگرا تشکیل دادند. این چرخش ایدئولوژیک، میرزا را به سوی همکاری با قدرت خارجی دیگری کشاند. او در تشکیل «جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران» در گیلان نقشی کلیدی داشت، با بلشویکهای شوروی همکاری کرد و مدتی نیز تحت حمایت آنان قرار گرفت.
اسناد منتشرشده در کتاب جبهه ایرانی انقلاب جهانی؛ اسنادی درباره تجاوز و تهاجم شوروی به گیلان ۱۹۲۰–۱۹۲۱ تصویری روشن از این دگرگونی ارائه میدهد. بنا بر این اسناد، میرزا نه تنها یکی از رهبران جریان کمونیسم در ایران قلمداد میشد، بلکه در سخنانش وفاداری عمیق به آرمانهای لنین را ابراز میکرد؛ نقطهای که با تصویر نخستینِ یک مبارز وطندوست فاصله زیادی داشت. البته این اتحاد نیز دوام نیاورد. تضادهای میان جناح ملی–مذهبی و کمونیستهای تندرو سرانجام به فروپاشی جمهوری انجامید.
پس میرزا را چگونه باید داوری کرد؟ شاید نه قهرمانی تمامعیار باشد و نه خائنی مطلق. تصویر واقعبینانهتر از او، مبارزی آرمانخواه و ایدهآلیست است که در میانه واقعیتهای خشن سیاست و جاذبه ایدئولوژیها سرگشته شد. او برای رسیدن به هدف، به ابزارهایی متوسل شد که گاه او را از آن هدف دورتر کرد. میرزا کوچکخان نمادی از مبارزی است که در مسیر پرپیچوخم تاریخ، از سوی جریانهای سیاسی گوناگون پس از مرگش بارها مصادره یا طرد شده است.
پایان پیام
نویسنده: علیرضا خزایی
منبع: مرکز مطالعات ایرانشناسی نیمروز ۱۹ آذرماه ۱۴۰۴ خورشیدی، تهران