دکتر فتح الله مجتبایی و بازخوانی دیدگاه او درباره ارّان
هجدهم آذرماه یادآور زادروز دکتر فتح الله مجتبایی، پژوهشگر و نویسنده برجسته، مترجم نامآشنا و عضو هیئت گزینش کتاب و جایزۀ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار است؛ بنیادی که هدف آن گسترش زبان فارسی و پاسداشت وحدت ملی عنوان شده است.
دکتر فتح الله مجتبایی در گفتاری درباره پیشینه تاریخی و فرهنگی قفقاز و آذربایجان، بر تمایز دیرینه میان منطقۀ ارّان و آذربایجان تأکید میکند. او یادآور میشود که ناحیهای که امروز شهر گنجه در آن قرار دارد، در منابع کهن هیچگاه «آذربایجان» نامیده نشده و همواره «ارّان» بوده است. ار، به گفتۀ او، شکل دگرگونشدهای از «آریا»ست و پسوند «ـان» نیز نشانه مکان. از همین رو در آثار جغرافیدانان قدیم، نواحی شمال ارس با همین نام دیده میشود.
به باور مجتبایی، تغییر نام این منطقه در دوران معاصر به «آذربایجان» بر پایۀ ملاحظاتی سیاسی بوده که پشتوانۀ تاریخی و فرهنگی ندارد و به تعبیر او «به جایی نمیرسد». او بر ایرانیبودن آذربایجان تاریخی تأکید میکند و زبان کهن این ناحیه، یعنی «آذری»، را یکی از زبانهای اصیل ایرانی میداند؛ زبانی که نمونههایی از آن هنوز در برخی روستاها و نیز در فرهنگهای قدیم فارسی ثبت است. از دیدگاه او، این واژهها ریشه ایرانی دارند و نسبتی با زبان ترکی ندارند.
مجتبایی در توضیح چیرگی زبان ترکی در این پهنه میگوید از عصر سلجوقیان، حضور گروههای ترکزبان رو به افزایش گذاشت و بعدها به سبب رواج در دستگاههای حکومتی، این زبان نفوذ بیشتری یافت. مردم بومیی ایرانیتبار، بهتدریج به این زبان روی آوردند، اما «ترکزبان شدن» را نباید با «ترک بودن» یکی دانست.
او در ادامه به نام کهن آذربایجان، یعنی «آتورپاتکان» اشاره میکند و آن را نشانی از جایگاه فرهنگی و دینی این منطقه در روزگار هخامنشی، اشکانی و ساسانی میداند؛ سرزمینی که یکی از مراکز مهم فرهنگ ایرانی و آیین زرتشتی بوده است. از همین منظر، مجتبایی ادعاهایی را که در سالهای اخیر درباره ماهیت تاریخی این منطقه مطرح میشود «فاقد پشتوانۀ علمی» میخواند.
این دیدگاهها در گفتوگوی منتشرشده با عنوان «نظامی و مسئلۀ ملّیت» در کتاب صحبت آن مونس جان گرد آمده است؛ اثری که محمدرضا عدلی با همکاری شیرین عاصمی فراهم کرده و در سال ۱۴۰۳ از سوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی انتشار یافته است.
این نکتهسنجیهای تاریخی، در کنار یادکرد از سالروز تولد دکتر مجتبایی، فرصتی دوباره برای توجه به پژوهشهای او دربارۀ زبان، هویت و فرهنگ ایرانی فراهم میکند و بازتابی است از دغدغههایی که سالها در مرکز کارنامه علمی او قرار داشته است.
منبع: گفتوگوهایی با دکتر فتح الله مجتبایی، به کوشش محمدرضا عدلی، با همکاری شیرین عاصمی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی_بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی
پایان پیام