پایان تاریخ سیاسی هخامنشیان
کوروش جوان شاهزاده‌ای جنگجو و بلندپرواز بود. او پس از مرگ پدرش توانست سپاهی از یونانیان مزدور و غیر یونانیان جمع کند تا برای رسیدن به تاج‌وتخت با برادرش اردشیر دوم بجنگد. این دو در نبرد کوناکسا کنار رود فرات روبه‌روی هم قرار گرفتند و کوروش کشته شد (۴۰۱ ق.م). بعد از آن، گزنفون، مورخ و سرباز آتنی، نیروهای یونانی را سالم به کشورشان بازگرداند؛ کاری که نشانه‌ای از ضعف ایران دانسته شد. هرچند اختلافات همیشگی یونانی‌ها به سود ایران تمام شد.
اردشیر دوم برای انتقام از اسپارت، نیروهای آتن را دوباره سازمان داد و ضربه‌ای سخت به اسپارت زد؛ اما خیلی زود با آتن هم اختلاف پیدا کرد و دوباره سمت اسپارت رفت. سرانجام «صلح شاه» در سال ۳۸۷ ق.م امضا شد که در آن حاکمیت ایران بر قبرس و شهرهای آسیای صغیر به رسمیت شناخته شد. با این وجود، نشانه‌های ضعف در همه‌جا دیده می‌شد. ساتراپ‌ها پشت سر هم شورش می‌کردند، مصر دهه‌ها مستقل ماند و بسیاری از فرماندهان ایرانی و مصری به مزدوران یونانی تکیه می‌کردند. دربار ایران نیز کم‌کم به فرماندهان یونانی اعتماد بیشتری نشان می‌داد.
با اینکه اوضاع نابسامان بود، اداره امپراتوری هنوز آن‌قدر منظم بود که ساختار حکومت حفظ شود. با به تخت رسیدن اردشیر سوم در ۳۵۹ ق.م، تا حدی نظم بازگشت. شورش‌های لوانت و قبرس سرکوب شد و مصر دوباره به قلمرو ایران برگشت. اما قتل اردشیر سوم و آشوب‌های پس از آن همه امیدها را از بین برد.
در همین دوران، فیلیپ دوم مقدونی قدرتش را در یونان گسترش می‌داد و نقشه حمله به ایران را تهیه می‌کرد. پس از مرگ او، پسرش اسکندر مقدونی با ارتشی بسیار قدرتمند به ایران حمله کرد. داریوش سوم چند بار تلاش کرد در برابر او مقاومت کند اما ارتش ایران توان رقابت با ارتش حرفه‌ای مقدونی را نداشت. داریوش شکست خورد و به شرق گریخت تا مقاومت تازه‌ای شکل دهد، ولی فرماندهان ناراضی او را کشتند. جنگ در مجموع هشت سال طول کشید و اسکندر در ۳۳۰ ق.م با غارت و آتش زدن تخت‌جمشید عملاً پایان تاریخ سیاسی هخامنشیان را رقم زد.
پس از آن نیز اسکندر با خشونت زیاد مقاومت ایرانیان شرقی را سرکوب کرد. اما خود امپراتوری او هم پس از مرگش در بابل (۳۲۳ ق.م) از هم پاشید. حدود هفتاد سال بعد پارت‌ها از شمال ایران شروع به بازپس‌گیری سرزمین‌ها کردند و بعد از گذر چندین سال امپراتوری تازه‌ای ساختند که بعدها با روم رقابت کرد. آن‌ها تا سال ۲۲۴ دوام آوردند و سپس ساسانیان جای آن‌ها را گرفتند.
منبع: مجموعه پژوهش آکسفورد، ویراستاری دکتر تورج دریایی
پایان پیام
ویراستار متن: زهره درگاهی