حکمت خسروانی (اشراق)؛ فلسفهای با ریشههای ایرانی
به گزارش گلونی، وقتی از فلسفه در ایران سخن گفته میشود، معمولاً ذهنها بهسوی ترجمهها و شرحهای فلسفه یونان میرود؛ اما در دل تاریخ اندیشه ایرانی، جریانی وجود دارد که خود را وارث «خِرَد باستانی ایران» میداند؛ جریانی که با نام حکمت خسروانی یا حکمت اشراق شناخته میشود.
حکمت خسروانی چیست؟
«حکمت خسروانی» اصطلاحی است که شهابالدین سهروردی (۵۴۹–۵۸۷ قمری)، فیلسوف نامدار قرن ششم هجری، برای توصیف نوعی فلسفه به کار برد که به باور او ریشه در ایران پیش از اسلام، بهویژه دوران هخامنشی و ساسانی دارد.
سهروردی معتقد بود پیش از آنکه فلسفه یونانی به ایران برسد، ایرانیان صاحب حکمتی بودهاند که با نور، شهود و باطن عالم سر و کار داشته است.
چرا به آن «اشراق» میگویند؟
اشراق به معنای تابیدن نور است. در این مکتب، شناخت حقیقی نه فقط از راه استدلال عقلی، بلکه از طریق شهود درونی و روشنشدن دل حاصل میشود. در نگاه اشراقی، حقیقت مانند نوری است که بر جان انسان میتابد؛ هرچه انسان پاکتر و آگاهتر شود، سهم بیشتری از این نور میبرد.
پیوند ایران باستان و فلسفه اسلامی
سهروردی تلاش کرد میان فلسفه یونانی (بهویژه افلاطون)، آموزههای عرفانی اسلامی و سنتهای فکری ایران باستان پیوندی تازه برقرار کند. او از فرّه ایزدی، پادشاهانِ فرزانه (خسروان)، فرشتگان نورانی و مراتب نور و ظلمت سخن گفت؛ مفاهیمی که یادآور جهانبینی زرتشتی و اسطورههای ایرانی است، اما در قالبی فلسفی و اسلامی بازخوانی شدهاند.
نور؛ محور اصلی اندیشه
در حکمت اشراق، جهان سلسلهمراتبی از نور است. در بالاترین مرتبه، نورالانوار قرار دارد (حقیقت مطلق)و هرچه به جهان مادی نزدیک میشویم، نور کمتر و سایهها بیشتر میشوند. انسان میتواند با تهذیب نفس، دانش، و سلوک درونی، دوباره به مراتب بالاتر نور بازگردد.
سرنوشت تلخ یک فیلسوف
سهروردی بهدلیل اندیشههای متفاوت و زبان نمادین و جسورانهاش، به ارتداد متهم شد و در جوانی در حلب کشته شد. از همینرو در تاریخ با لقب «شیخ اشراق مقتول» شناخته میشود؛ فیلسوفی که اندیشهاش زنده ماند، اما جانش بهای آن شد.
چرا حکمت خسروانی امروز مهم است؟
برای مخاطب امروز، حکمت خسروانی فقط یک مکتب فلسفی نیست؛ بلکه یادآور ریشههای فکری ایرانیان است تلاشی برای آشتی دادن عقل، شهود و هویت تاریخی و نمونهای از گفتوگوی میان فرهنگ ایران باستان و اسلام در روزگاری که پرسش از «هویت» دوباره پررنگ شده، بازخوانی حکمت اشراق میتواند پنجرهای باشد رو به فهمی عمیقتر از خودمان؛ جایی میان نور، خرد و تاریخ.
پایان پیام