به گزارش گلونی، خشکسالیهای پیدرپی، افت شدید سفرههای آب زیرزمینی و خشکشدن تالابهای ارزشمند، امروز به یکی از جدیترین بحرانهای محیط زیستی ایران تبدیل شده است. پرسشی که بسیاری از مردم را نگران کرده، این است که آیا هنوز امیدی برای احیای تالابهایی مانند هورالعظیم، شادگان، بختگان، گاوخونی، ارومیه و جازموریان وجود دارد؟
پاسخ این پرسش، بر اساس شواهد علمی، مثبت است، اما مشروط به انتخابهای درست، مشارکت مردم و اصلاحات ساختاری در مدیریت آب خواهد بود.
ریشه بحران کم آبی کجاست؟
بخش کشاورزی در ایران حدود ۹۰ درصد آب تجدیدپذیر کشور را مصرف میکند. این در حالی است که بخش بزرگی از فعالیتهای کشاورزی، متکی به آبیاری غرقابی، وابسته به محصولات آببر، پراکنده در مناطق خشک و نیمهخشک و فاقد بهرهوری مناسب است. نتیجه این ساختار معیوب، برداشت بیشازحد از منابع سطحی و زیرزمینی و قطع حقابهٔ طبیعی تالابهاست. بنابراین تالابها قربانی کمبارشی نیستند؛ قربانی بینظمی در تخصیص آب هستند.
چرا کاهش ۳۰ میلیارد مترمکعب مصرف آب مهم است؟
کارشناسان پیشنهاد دادهاند که با کاهش حداقل ۳۰ میلیارد مترمکعب مصرف آب در بخش کشاورزی، میتوان حقابه تالابهای ایران را احیا کرد. این عدد، غیرواقعبینانه نیست، زیرا تنها ۱۰ درصد افزایش بهرهوری آبیاری میتواند چندین میلیارد مترمکعب صرفهجویی کند. اصلاح الگوی کشت در مناطق خشک، بیش از ۱۵ میلیارد مترمکعب آب آزاد میکند و کاهش سطح زیرکشت محصولات پرآببر مانند یونجه، برنج، هندوانه، سیبزمینی و … ظرفیت بسیار بزرگی ایجاد میکند. این اصلاحات به شرط حمایت دولت و مشارکت مردم قابل انجام است.
نقش مردم در بحران آب؛ واقعیتی که کمتر دربارهاش صحبت شده
بهگفتهٔ دکتر رضا حقپرست، اصلاح الگوی مصرف آب بدون مشارکت مردم ممکن نیست. چرا؟ زیرا مواد غذایی آب مجازی پنهان دارند. برای مثال، یک کیلو گوشت = حدود ۱۵ هزار لیتر آب، یک کیلو برنج = حدود ۳۵۰۰ لیتر آب، یک عدد هندوانه = حدود ۳۵۰ لیتر آب و یک کیلو شکر = حدود ۱۵۰۰ لیتر آب مصرف میکند. وقتی مردم رژیم غذایی پرمصرف و ناسازگار با اقلیم خشک دارند، کشاورزی مجبور است آب بیشتری برداشت کند و فشار بیشتری به منابع وارد میشود. از سوی دیگر، همین رژیم غذایی پرآببر، همزمان عامل چاقی ۶۰ درصد مردم، افزایش بیماریهای قلبی و هزینههای سنگین درمانی نیز هست.
بنابراین تغییر تغذیه هم سلامت فردی را بهبود میدهد و هم امنیت آبی کشور را تقویت میکند.
آیا تالابها واقعاً میتوانند دوباره زنده شوند؟
براساس مطالعات اکولوژیک، تالابها یکی از «تابآورترین» اکوسیستمهای زمین هستند. به عبارت دیگر وقتی حقابه کافی و پایدار دریافت کنند، حتی پس از سالها خشکی، قابلیت احیا دارند. نمونههای جهانی نیز همچون احیای تالاب ایمس (آلمان)، احیای دلتا سنخواکین (آمریکا) و بازگشت حیات به مردابهای اسپانیا شاهد این امر مهم در احیای تالابهاست.
در ایران نیز هر زمان حقابه تالابها تأمین شد، طبیعت بهسرعت پاسخ داد. نمونه بارز آن هورالعظیم پس از رهاسازی آب، ظرف چند ماه پوشش گیاهی و پرندگان مهاجر را بازگرداند.
چه اقداماتی فوراً لازم است؟
اقدامات کلیدی در سه سطح خلاصه میشود:
۱) سطح حکمرانی: بازنگری تخصیص آب، محدود کردن برداشتهای غیرمجاز، اصلاح الگوی کشت مناطق خشک و حمایت از کشاورزی کمآببر
۲) سطح کشاورزی: تغییر سامانههای آبیاری به روشهای نوین، کاهش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف، توسعه کشتهای سازگار با اقلیم ایران
۳) سطح مشارکت مردم: کاهش مصرف غذاهای پرآببر، تنوعبخشی به رژیم غذایی، کاهش اسراف غذایی، تغییر ذائقه و پرهیز از پرخوری
این همان نکتهای است که دکتر حقپرست در کتابها و سخنرانیهای خود بر آن تأکید میکند: اصلاح الگوی تغذیه، هم سلامت جامعه را بهبود میدهد و هم آیندهٔ آب کشور را حفظ میکند.
آیا امید داشتن منطقی است؟
امید نهتنها منطقی است، بلکه بر پایه علم نیز تأیید میشود. تابآوری تالابها بالاست. خاک، بذرها، میکروارگانیسمها و الگوهای جریان آب، حتی در دورههای طولانی خشکی، بخشی از توان بازسازی خود را حفظ میکنند. بنابراین هورالعظیم دوباره میتواند منطقه تنفس خوزستان شود. شادگان قادر است پرندگان مهاجر را بازگرداند. گاوخونی میتواند چشمههای گردوغبار مرکز کشور را مهار کند. بختگان و ارومیه، اگر حقابه ثابت داشته باشند، میتوانند به وضعیت پایدار برسند.
شرط لازم برای احیای تالابها یک فرمول ساده دارد: تغییر سیاستها + مشارکت مردم + اصلاح الگوی مصرف آب و غذا.
در پایان باید گفت بحران آب ایران حاصل کمبود بارش نیست؛ حاصل ناترازی مدیریت، الگوی کشت و سبک زندگی است. اگر مصرف آب در بخش کشاورزی حتی بخشی از ۳۰ میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کند، شرایط برای احیای تالابها فراهم میشود. طبیعت ایران هنوز زنده است، هنوز توان بازگشت دارد و هنوز امید علمی وجود دارد اما زمان محدود است.
آیندهٔ آب ایران، سرنوشت تالابها و پایداری کشور، نه فقط در دستان مسئولان، بلکه در بشقاب غذای ما نیز رقم میخورد.
منبع برای مطالعه بیشتر:
۱: حقپرست رضا. کتاب نخود برتر از گوشت سیل و خشکسالی دو روی یک سکه و فصلی تحت عنوان: تغذیه طبعی مردم، عامل پیشگیری از انقراض ششم در کتاب پایداری ایرانی به کوشش استاد محمد درویش
۲: فیلم کرسی علمی ترویجی: عادت غذایی سازگار با شرایط خشک اقلیم ایران و تاثیر آن بر امنیت غذایی و سلامت جامعهدکتر رضا حق پرست در دانشگاه رازی
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی پژوهشگر و فعال محیط زیست و منابع طبیعی
