درختان کهنسال ایران؛ گنجینههای ژنتیکی که نباید قربانی سادهانگاری شوند
به گزارش گلونی، پوسیدگی داخلی درختان کهنسال به معنای مرگ آنان نیست؛ بلکه باید راهکار «تیمار به جای حذف» جایگزین قطع درختان شود. درختان کهنسال ایران نه تنها بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی کشور هستند، بلکه به عنوان «ثروت ژنتیکی» ارزشی فراتر از چوب و منظر دارند.
این درختان طی صدها یا هزاران سال، خشکسالیها، سیلابها، توفانها و تغییرات شدید اقلیمی را تحمل کردهاند و به همین دلیل، دارای ژنهای مقاوم و منحصربهفردی هستند که میتواند در آینده برای احیای جنگلها و مقابله با بحرانهای اقلیمی استفاده شود.
درخت کهنسال یعنی چه؟
در علم جنگلشناسی، درختان کهنسال بر اساس معیارهایی مانند قطر یا محیط تنه شناسایی میشوند. مثلاً درخت کُناری که محیط تنه آن از ۴/۵ متر بیشتر باشد، در فهرست درختان کهنسال ثبت میشود. در این میان اما باور غلطی وجود دارد که درخت پیر شده، پس باید قطع شود.
برخی تصور میکنند وقتی درخت به «سن دیرزیستی» میرسد، دیگر ارزشی ندارد یا حتماً از بین میرود. اما این تصور کاملاً اشتباه است. درختان کهنسال، حتی با شروع پوسیدگی داخلی، همچنان هر سال یک لایه چوبی جدید به تنه خود اضافه میکنند. اگر این رشد جدید از سرعت پوسیدگی پیشی بگیرد، درخت میتواند تا پنج برابر سن دیرزیستی خود زنده بماند. پس پوسیدگی داخلی دلیل علمی برای قطع درخت نیست، بلکه نیازمند تیمار و مراقبت است.
راهکار علمی برای درختان کهنسال ایران چیست
تیمار به جای حذف: متخصصان مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تأکید دارند که به جای قطع درختان کهنسال، باید خاک اطراف درخت را حاصلخیز کرد. به عبارتی، از کمپوست یا مالچ مناسب استفاده نمود، آبیاری مناسب به ویژه در مناطق خشک انجام داد، شاخههای خشک را به صورت اصولی هرس کرد، و محل هرس را با چسب مخصوص پانسمان نمود. این اقدامات باعث تقویت درخت، افزایش ضخامت تنه و مقابله طبیعی با پوسیدگی میشود.
درخت کهنسال مانع توسعه نیست بلکه اولویت است. در بسیاری از کشورهای پیشرفته مانند آلمان، اگر در مسیر پروژههای عمرانی یا سنگفرش، درخت کهنسالی قرار داشته باشد، مسیر پروژه تغییر میکند یا از شبکههای فلزی مخصوص برای حفاظت از ریشه استفاده میشود. اما در ایران متأسفانه هنوز در بسیاری از خیابانها، اطراف تنه درختان را با سیمان و بتن میپوشانند که عملی کاملاً نادرست و آسیبزننده است.
پشتوانه دینی و تاریخیدر فرهنگ ایرانی–اسلامی، درختان جایگاه والایی دارند. پیامبر اسلام (ص) فرمودند: «شکستن شاخه درخت، مانند شکستن بال فرشتگان است.» مولانا نیز در اشعار خود درختان را موجوداتی زنده و شریف توصیف کرده است. درختانی مانند سرو ابرکوه با بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت، گواه این پیوند دیرینه انسان و طبیعت در ایران هستند.
توصیه های برای مردم و مدیران این است، درختان کهنسال ایران را قطع نکنید زیرا سن بالا یا پوسیدگی داخلی دلیل کافی برای قطع نیست از کارشناس کمک بگیرید، ارزیابی سلامت درخت باید توسط متخصص انجام شود خاک و آبیاری را اصلاح کنید، سادهترین راه برای افزایش عمر درخت از پوشش سیمانی و آسفالت اطراف درخت بپرهیزید و ریشه درخت نیاز به تنفس دارد در پروژههای شهری، درخت را اولویت بگذارید راهکارهای فنی برای حفظ درخت وجود دارد ما را در حفظ میراث سبز ایران همراهی کنید. هر درخت کهنسال، یک کتابخانه زنده ژنتیکی است.
منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر:
خداکرمی، یحیی و خانحسنی، معصومه و خوشنویس، مصطفی،1399،درختان کهنسال استان کرمانشاه (قسمت نخست، درختان خودرو)،https://civilica.com/doc/1890563/– مظفریان، و. (۱۳۸۳). درختان و درختچههای ایران. انتشارات فرهنگ معاصر.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی