درمنه، گنجینه دارویی و اکولوژیک مراتع استپی
از خواص ضد مالاریا تا خطر توژون؛ چرا باید «درمنه» را نجات دهیم؟
به گزارش گلونی، در دل کویرها و کوهپایههای ایران، بوتهای میروید با عطری فراموشنشدنی که نقشی حیاتی در زندگی عشایر و طبیعت این مرزوبوم دارد. نام این گیاه درمنه است؛ گیاهی با ارزشی بیبدیل، هم در طب سنتی و داروسازی و هم در حفظ توازن زیستبومهای خشک ایران؛ اما امروز زیستگاههای آن زیر فشار آتش، چرای بیرویه و تغییر اقلیم، در خطر نابودی قرار گرفتهاند.
درمنه چیست و کجا میروید؟
درمنه با نام علمی Artemisia، سردهای از خانوادهی کاسنیان (Asteraceae) است که بیش از ۴۰۰ گونه در سراسر جهان دارد. ایران با حدود ۳۵ گونه بومی، یکی از مراکز اصلی تنوع این گیاه در دنیا بهشمار میرود.
برخی گونههای شاخص:
– Artemisia sieberi: در مراتع گرم و خشک استانهای یزد، سمنان و خراسان جنوبی
– Artemisia aucheri: در مناطق سرد اردبیل و آذربایجان شرقی
– Artemisia annua: منبع ترکیب ضد مالاریا آرتمیزینین که بیشتر در شمال ایران (مازندران و گلستان) بهصورت کشتشده وجود دارد نه خودرو
خواص درمانی؛ از طب سنتی تا داروسازی مدرن
در طب سنتی ایران، درمنه دارای طبیعتی گرم و خشک است و از برگ و سرشاخههای گلدار آن برای درمان موارد زیر استفاده میشده است:
– نفخ و دلپیچه
– تقویت هضم
– تنظیم قاعدگی (با نظر پزشک متخصص)
– دفع انگلهای رودهای
در پژوهشهای نوین نیز اثبات شده که ترکیب آرتمیزینین موجود در برخی گونههای درمنه، نقشی مؤثر در درمان مالاریا دارد.
هشدار: برخی گونههای درمنه حاوی مادهی توژون هستند؛ مصرف بیش از دو تا سه گرم برگ خشک در روز ممکن است برای کبد و دستگاه عصبی زیانبار باشد. استفاده در دوران بارداری نیز ممنوع است.
نقش درمنه در توازن طبیعت
درمنه تنها یک گیاه دارویی نیست؛ بخشی از پیکرهی زندهی طبیعت ایران است و نقشهای چندوجهی و حیاتی دارد:
– تثبیت خاک و مقابله با بیابانزایی: ریشههای عمیق آن سدی در برابر فرسایش بادی و آبیاند.
– حفاظ تنوع زیستی: تاج بوتهها پناهگاه حشرات، خزندگان و گیاهان تازهروی است.
– علوفه زمستانه عشایر: در فصول سرد، یکی از مهمترین منابع تغذیهی گوسفند و بزها بهشمار میرود.
– ترسیب کربن: با جذب دیاکسیدکربن (CO₂)، به کاهش اثرات تغییر اقلیم کمک میکند.
تهدیدهای جدی پیشِرو
کارشناسان چهار عامل اصلی را برای کاهش جمعیت درمنه در کشور شناسایی کردهاند:
1. آتشسوزیهای عمدی و سهوی در مراتع
2. تبدیل مراتع طبیعی به زمینهای کشاورزی
3. چرای بیرویهی دام
4. تغییر اقلیم و کاهش بارندگی
وظیفهی ما چیست؟
برای نجات این سرمایهی طبیعی، میتوان اقداماتی ساده اما مؤثر انجام داد:
– از روشن کردن آتش در مراتع بپرهیزیم.
– بوتهها را نچینیم و محیط زیست را آلوده نکنیم.
– در طرحهای احیای مراتع و پروژههای قرق موقت مشارکت کنیم.
– دربارهی ارزش درمنه در خانه، مدارس و شبکههای اجتماعی اطلاعرسانی کنیم.
اطلاعات کلیدی
– نام علمی: Artemisia
– تیره: کاسنیان (Asteraceae)
– تعداد گونه در ایران: حدود ۳۵ گونه
– ترکیبات فعال: آرتمیزینین (ضد مالاریا)، توژون (در دوز بالا سمی)
– خواص سنتی: ضدنفخ، ضدانگل، تنظیمکننده قاعدگی
– مناطق رویش: یزد، سمنان، خراسان جنوبی، اردبیل، آذربایجان شرقی
– وضعیت حفاظتی: در معرض تخریب زیستگاه؛ نیازمند اقدام فوری
درمنه، گنجینه دارویی و اکولوژیک مراتع استپی
درمنه تنها یک بوتهی بیابانی نیست؛ نماد مقاومت، سازگاری و دانایی دارویی سرزمین ایران است. عطرش یادآور دشتهای بکر و پیوند دیرینهی انسان با طبیعت است. اگر امروز در پاسداری از آن کوتاهی کنیم، فردا بخشی از حافظهی زیستی و هویت داروییمان را از دست خواهیم داد.
بیایید با مهر و خرد، این گنجینهی ایرانی را برای نسلهای آینده زنده نگه داریم.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی