جنگلهای حرا؛ از ژرفای خلیج فارس تا روز جهانی مانگرو
به گزارش گلونی جنگلهای حرا (مانگرو) شگفتانگیزترین زیستبومهای ساحلی هستند که در مرز میان خشکی و دریا شکل گرفتهاند و با ریشههای درهمتنیده و توانایی شگرف در تحمل شوری، نقشی بیبدیل در حفاظت از سواحل، ترسیب کربن، تأمین معیشت جوامع محلی و حفظ تنوعزیستی ایفا میکنند.
در ایران، این جنگلها از خلیج گواتر در سیستان و بلوچستان تا بردخون در بوشهر گسترش یافتهاند و بیش از ۹۰ درصد آنها در استان هرمزگان و جزیره قشم متمرکز است. این مقاله با بهرهگیری از آخرین دادههای علمی، گزارشهای بینالمللی و اطلاعات بومی، به بررسی جامع ویژگیهای زیستی، پراکنش جغرافیایی، مناطق حفاظتشده، طرحهای احیای مردمی و بینالمللی، و نقش ما در حفاظت از این میراث طبیعی ارزشمند میپردازد و همزمان با معرفی «روز جهانی مانگرو» (۲۶ جولای)، بر ضرورت اقدام همگانی تأکید میکند.
۱. جنگل حرا چیست؟ زیستبومی شگفتانگیز با نامهای محلی
اگر پیش از دیدن جنگل حرا، تصور جنگلی انبوه با درختان سربهفلککشیده داشته باشید، با ورود به این اکوسیستم شگفتزده خواهید شد.
جنگلهای حرا پوشیده از درختچهها و درختانی میانقامت (معمولاً ۳ تا ۶ متر) هستند که ریشههایشان در آبهای شور و لبشور فرو رفته است. این درختان طی میلیونها سال تکامل، سازگاری شگفتانگیزی با شوری پیدا کردهاند؛ بهگونهای که نمک اضافی را از طریق برگها دفع کرده و آب شور را به آب شیرین قابل استفاده تبدیل میکنند. ریشههای هوایی و نگهدارنده آنها، همچون مجسمههای طبیعی از گلولای بیرون زده و منظرهای خلق میکنند که در آن نور خورشید از میان شاخوبرگها میگذرد و بر سطح آب نقشهای نوری زیبایی میاندازد.
در فرهنگ عامه ایران، این درخت با نامهای محلی گوناگونی شناخته میشود: در بندرعباس به آن «حرّا»، در بلوچستان «تَمر»، در بوشهر «گُرم» و در برخی نقاط «تول» میگویند. به عربی نیز آن را «شوری» یا «شوره» مینامند. این تنوع نامها، نشاندهنده گستردگی و ریشهداری این درخت در فرهنگ سواحل جنوبی ایران است.
۲. گستره و گونهشناسی جنگلهای حرا در ایران
جنگلهای مانگروی ایران در پهنه حارهای قدیم و زیرناحیه سند و عمان قرار دارند و از نوع انحصاری هستند؛ یعنی جوامع جنگلی آن فقط از دو گونه تشکیل شدهاند:
- گونه حرا (Avicennia marina): رایجترین و گستردهترین گونه در تمام رویشگاههای ایران، از امالکرم استان بوشهر تا خلیج گواتر در سیستان و بلوچستان.
- گونه چندل (Rhizophora mucronata): این گونه فقط در خورهای سیریک و جاسک در استان هرمزگان دیده میشود و گاهی جوامع خالص تشکیل میدهد، اما بیشتر همراه با حرا میروید.
این جنگلها در سواحل سه استان جنوبی سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر، حد فاصل مدارهای ۲۵ درجه و ۱۱ دقیقه تا ۲۷ درجه و ۵۲ دقیقه عرض شمالی گسترش یافتهاند و در عرض جغرافیایی ۲۸ درجه شمالی قطع میشوند. از شرق، جنگلهای حرا از خلیج گواتر وارد ایران شده و بهصورت نواری باریک و لکهای تا بندرهای سیریک، جاسک، تیاب، کلاهی، کولقان و سپس جزیره قشم و بندر خمیر پیش میروند و نهایتاً تا خلیج نایبند و بندر دیّر در استان بوشهر ادامه مییابند.
۳. پراکنش جغرافیایی و مناطق حفاظتشده در استانهای ایران
بهلحاظ کمیت، استان هرمزگان با بیش از ۹۰ درصد از کل جنگلهای حرای کشور، رتبه نخست، استان خوزستان رتبه دوم و استان بوشهر رتبه سوم را دارد. این جنگلها در قالب ۸ منطقه حفاظتشده، ۴ تالاب بینالمللی، ۱ پارک ملی ساحلی-دریایی و ۱ ذخیرهگاه زیستکره تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفتهاند.
استان هرمزگان (بیشترین وسعت و تنوع)
جنگلهای حرای استان هرمزگان از سال ۱۳۸۰ تحت حفاظت قرار گرفتهاند و بهعنوان ذخیرهگاه زیستکره نیز شناخته میشوند. مهمترین مناطق آن عبارتند از:
- منطقه حفاظتشده حرا و تالاب بینالمللی خور خوران (۸۶٬۵۸۱ هکتار): که بهعنوان ذخیرهگاه زیستکره در ساحل بندر خمیر و کنارههای جزیره قشم واقع شده است. این منطقه، شامل جنگلهای معروف جزیره قشم (سواحل شمالی و غربی) است که گردشگران با قایق از آن بازدید میکنند.
- منطقه حفاظتشده حرای تیاب (میناب) (۷۸٬۰۹۹ هکتار)
- منطقه حفاظتشده گابریک و جاسک (۳۴٬۵۹۶ هکتار) شامل خورهای گابریک، جگین و ماندابهای رودخانه کاشی
- منطقه حفاظتشده حرا رود گز (۲۷٬۰۴۶ هکتار)
- حرای خوران (۲٬۵۱۸ هکتار)
- همچنین رویشگاههای ارزشمند در خورهای سیریک (نخل زیارت، پاچور، گناری)، تیاب و کلاهی (مشدر، کرگان، میناب)، کولقان و جزایر ماسهای مقابل روستاهای لافت، گوران و چاهو در قشم.
استان بوشهر (شمالیترین رویشگاه طبیعی جهان)
مساحت جنگلهای طبیعی حرای استان بوشهر حدود ۶۳۶ هکتار است، اما در سالهای اخیر بیش از ۱۶ هزار هکتار جنگلهای دستکاشت توسط منابع طبیعی در این استان توسعه یافته است. مهمترین رویشگاهها:
- خلیج نایبند (۳۹۰ هکتار): آخرین مجموعه انبوه و وسیع حرا در جنوبغربی آسیا که در پارک ملی دریایی نایبند (عسلویه) واقع شده و زیستگاه پرندگان مهاجر اقیانوسی است.
- حرای ملگنزه (۲۵ هکتار): واقع در پارک ملی دریایی نخیلو (شهرستان دیر) که شمالیترین رویشگاه طبیعی حرا در جهان محسوب میشود.
- حرای بندر دیر: در خور بندر دیر و مجاورت بردستان (عمدتاً کشتشده).
استان خوزستان (رتبه دوم کشور)
در سواحل خوزستان، جنگلهای حرا بهویژه در بندر ماهشهر گسترش یافتهاند. مساحت این جنگلها تا سال ۱۴۰۰ به حدود ۶۵۰ هکتار رسیده است و منطقه ویژه پتروشیمی بندر امام خمینی در ۱۰ سال اخیر، حدود ۵۰۰ هکتار از این جنگلها را کاشته است.
استان سیستان و بلوچستان
جنگل حرای گواتر در چابهار، بخشی از منطقه حفاظتشده گاندو به شمار میرود و نقطه آغازین ورود گونههای مانگرو از پاکستان به ایران است.
۴. اهمیت جهانی جنگلهای حرا؛ گنجینهای برای کل کره زمین
شاید وسعت جنگلهای حرا (حدود ۱۴۷٬۳۵۹ کیلومتر مربع در سال ۲۰۲۰) کمتر از ۱ درصد از پوشش جنگلهای گرمسیری باشد، اما تأثیر آنها بر زندگی کره زمین غیرقابلانکار است. این اهمیت در چهار محور اساسی خلاصه میشود:
الف) گنجینه تنوع زیستی
جنگلهای حرا زیستگاه بیش از ۱٬۵۳۳ گونه جانوری و گیاهی هستند. ریشههای درهمتنیده آنها بهعنوان مهدکودک طبیعی برای ماهیان جوان، خرچنگها، صدفها و لاکپشتهای دریایی عمل میکنند. بالای آب، این جنگلها بهشت پرندگان مهاجر و بومی است. متأسفانه ۱۵ درصد از گونههای وابسته به حرا در معرض انقراض هستند و نزدیک به ۵۰ درصد از پستانداران مرتبط با آنها (از جمله ببر بنگال و گاو دریایی) در آستانه نابودی قرار دارند.
ب) سپر طبیعی ساحلی
جنگلهای حرا همچون دیواری زنده در برابر امواج خروشان، طوفانهای سهمگین، سونامی و بالا آمدن سطح آب دریا عمل میکنند. ریشههای آنها با تثبیت رسوبات، از فرسایش شدید سواحل جلوگیری کرده و با فیلتر کردن آلودگیها، کیفیت آب را برای آبسنگهای مرجانی و علفهای دریایی مجاور حفظ میکنند. زندگی حدود ۲٫۴ میلیارد نفر از جمعیت ساحلی جهان به این خدمات وابسته است.
پ) معیشت و اقتصاد جوامع محلی
بیش از نیمی از صید جهانی آبزیان در برخی مراحل چرخه زندگی خود به حرا وابسته است. این جنگلها تأمینکننده چوب، سوخت، مواد دارویی و زمینهساز فعالیتهای گردشگری و صنایع کوچک هستند. ارزش خدمات اکوسیستمی حرا بین ۳۳ تا ۵۷ هزار دلار در هکتار در سال برآورد شده است.
ت) ترسیب کربن آبی و مبارزه با تغییر اقلیم
شاید مهمترین نقش حرا، ذخیرهسازی کربن باشد. این جنگلها به ازای هر هکتار، بهطور میانگین حدود ۱۰۰۰ تن کربن را در خاکهای غرقابی خود برای هزاران سال دفن میکنند. پژوهشها نشان میدهد که جنگلهای حرا در قیاس با سایر زیستگاهها تا ۳۰ برابر در کاهش کربن آبی نقش دارند و کربن ناشی از سوختهای فسیلی و حریق جنگلها را جذب میکنند. تخریب حرا نهتنها این مخزن عظیم را از بین میبرد، بلکه معادل انتشار گازهای گلخانهای چندین برابر کل صنایع فسیلی در سال، کربن آزاد میکند.
۵. تهدیدها و چالشهای فراروی جنگلهای حرا
با وجود تمام این مزایا، جنگلهای حرا سریعتر از هر اکوسیستم جنگلی دیگری در حال نابودی هستند. آمارها نشان میدهد در ۵۰ سال گذشته، نیمی از جنگلهای حرا در جهان از بین رفتهاند. مهمترین عوامل تخریب عبارتند از:
- توسعه بیرویه آبزیپروری (بهویژه مزارع پرورش میگو) و تبدیل زمینهای ساحلی به کشاورزی.
- توسعه شهری و صنعتی در نواحی ساحلی، احداث بنادر و اسکلهها.
- آلودگیهای نفتی، صنعتی و کشاورزی که بهشدت اکوسیستم شکننده آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
- بهرهبرداری بیش از حد از چوب و منابع طبیعی.
- تغییرات اقلیمی و افزایش شوری و سطح آب دریاها.
در ایران نیز این تهدیدات بهویژه در مناطق صنعتی مانند ماهشهر و عسلویه، و همچنین فشار گردشگری بیبرنامه در قشم، احساس میشود و نیازمند نظارت و مدیریت دقیقتری است.
۶. اقدامات احیا و مردمیسازی حفاظت در ایران؛ از طرح یک میلیارد درخت تا رویداد «چی چکا»
خوشبختانه در سالهای اخیر، اقدامات امیدوارکنندهای برای احیای جنگلهای حرا در ایران آغاز شده است:
طرح کاشت یک میلیارد درخت
در قالب این طرح ملی، کاشت نهال حرا بهصورت دستکاشت از سال ۱۳۸۲ تاکنون در مناطق مختلف جنوب کشور انجام شده است. تنها در جزیره قشم، تا سال ۱۴۰۴ بیش از ۶۰ هزار نهال کاشته شده و ۲۵۰۰ هکتار جنگل جدید به وسعت جنگلهای حرای قشم افزوده شده است.
رویداد فرهنگی «چی چکا» (به معنای روایت قصه و داستان در زبان محلی)
این رویداد سالانه در شهریورماه در اسکله سهیلی قشم برگزار میشود و ویژه کودکان و نوجوانان است. در این برنامه، کودکان بذرهای حرا را که به زبان محلی «کُنگ» نامیده میشوند، از روی درختان برداشت میکنند و با راهنمایی تسهیلگران، نحوه کاشت صحیح بذر در خاک گلدان را میآموزند. آنها به مدت سه ماه از گلدانها مراقبت میکنند تا بذر به نهال تبدیل شود و سپس قبل از نوروز، نهالها به طبیعت منتقل و کشت میشوند. این برنامه با هدف ترویج حفاظت از جنگلهای حرا و هدایت نگرش نسل آینده به سمت محافظت از این مواهب طبیعی طراحی شده است.
نقش صنایع در احیا
منطقه ویژه پتروشیمی بندر امام خمینی در خوزستان و صنایع مستقر در استان بوشهر، با کاشت گسترده درخت حرا (بیش از ۵۰۰ هکتار در ماهشهر و ۱۶ هزار هکتار دستکاشت در بوشهر) گامهای مثبتی در جبران تخریبهای گذشته برداشتهاند.
۷. روز جهانی مانگرو (۲۶ جولای)؛ فراخوانی برای اقدام جهانی
هر ساله در ۲۶ جولای (میلادی)، جهان «روز جهانی مانگرو» را جشن میگیرد. این روز که توسط یونسکو به رسمیت شناخته شده، فرصتی است برای آگاهیبخشی درباره اهمیت این اکوسیستمهای بینظیر و ترغیب همگان به حفاظت از آنها. شعار این روز، تأکید بر پیوند زیبایی، تنوعزیستی و پایداری است. سازمانهای مردمنهاد، دولتها و جوامع محلی با برگزاری کارگاههای آموزشی، پویشهای پاکسازی سواحل و کاشت نهال حرا، بر عزم خود برای احیای این گنجینههای سبز تأکید میکنند.
سازمانهای پیشرو در جهان
- اتحاد جهانی مانگرو (Global Mangrove Alliance): با همکاری نهادهایی مانند WWF، IUCN و The Nature Conservancy، هدف خود را افزایش ۲۰ درصدی پوشش جهانی مانگرو تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است.
- پروژه اقدام مانگرو (Mangrove Action Project): با همکاری جوامع محلی به احیای مناطق تخریبشده میپردازد.
برای آشنایی بیشتر و حمایت، به وبسایتهای زیر مراجعه کنید:
mangrovealliance.org | mangroveactionproject.org | worldwildlife.org | nature.org
۸. نقش ما؛ چگونه میتوانیم به نجات حرا کمک کنیم؟
حفاظت از حرا تنها وظیفه دولتها یا سازمانهای بینالمللی نیست؛ هر یک از ما میتوانیم سهمی در این مأموریت جهانی داشته باشیم:
۱. انتخابهای آگاهانه: مصرف آبزیانی که از منابع پایدار تهیه شدهاند و کاهش استفاده از پلاستیک، به کاهش آلودگی اقیانوسها کمک میکند.
۲. حضور مسئولانه در طبیعت: در بازدید از جنگلهای حرا (مانند قشم)، از ایجاد آلودگی صوتی، برداشت گیاهان و رهاسازی زباله خودداری کنید.
۳. داوطلبی و مشارکت: در پویشهای پاکسازی سواحل و برنامههای کاشت نهال حرا در منطقه خود شرکت کنید.
۴. آگاهیبخشی: اطلاعات درباره اهمیت حرا و روز جهانی آن را در شبکههای اجتماعی به اشتراک بگذارید.
۵. حمایت از سازمانهای غیرانتفاعی: با عضویت در خبرنامههای زیستمحیطی و شرکت در رویدادهای محلی، صدای خود را به گوش مسئولان برسانید.
۹. نتیجهگیری؛ میراثی که باید ماندگار شود
جنگلهای حرا، از جنگلهای زیبای جزیره قشم و حرای شمالیترین رویشگاه جهان در بوشهر تا سواحل دورافتاده گواتر، تنها یک جاذبه گردشگری نیستند؛ آنها ضامن حیات میلیونها انسان و گونههای بیشمار جانوری در کره زمین هستند. با گذشت زمان و افزایش تهدیدات، اقدام فوری و هماهنگ جهانی اجتنابناپذیر است. روز جهانی مانگرو (۲۶ جولای) و رویدادهای بومی مانند «چی چکا» در قشم، به ما یادآوری میکنند که هنوز فرصت داریم تا روند نابودی این اکوسیستمهای ارزشمند را متوقف کنیم. با آگاهی، مشارکت و تغییر سبک زندگی، میتوانیم اطمینان حاصل کنیم که نسلهای آینده نیز همچون ما، لذت قایقسواری در میان درختانی را تجربه کنند که ریشه در آب دارند و تاجشان تا آسمان پیش میرود. آینده حرا، در گرو اقدام امروز ماست.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی پژوهشگر و فعال محیط زیست و میراثفرهنکی
بیشتر بخوانید: خلیج فارس در سایه جنگ؛ ضرورت شکلگیری دیپلماسی محیط زیست برای نجات یک میراث جهانی