آلودگی نفتی سواحل ایران و عمان؛ دو لکه نفتی عظیم در خلیج فارس و دریای عمان

آلودگی نفتی سواحل ایران و عمان؛ دو لکه نفتی عظیم در خلیج فارس و دریای عمان

هشدار دانشمندان درباره پیامدهای جنگ بر جوامع ساحلی و زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر نزدیک تنگه هرمز و دریای عرب

به گزارش گلونی، مشاهدات ماهواره‌ای، تصویری چشمگیر از دو رویداد هم‌زمان آلودگی نفتی ارائه می‌دهند که آب‌های نزدیک جزایر قشم و هنگام در سواحل جنوبی ایران و جزایر حلانیات و آب‌های مجاور آن در سواحل ظفار، جنوب عمان را تحت تأثیر قرار داده‌اند.

تصویر ماهواره‌ای از جزیره قشم ایران، در نزدیکی تنگه هرمز

پژوهشگران دانشگاه سازمان ملل تصاویر ماهواره‌ای دریافت‌شده بین ۷ تا ۱۰ اوت را برای ترسیم گستره مکانی لکه‌های نفتی تحلیل کردند.

لکه نفتی شناسایی‌شده در نزدیکی جزایر قشم و هنگام در سواحل جنوبی ایران، بر اساس تصاویر ماهواره‌ای دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۲۶

وسعت دو لکه نفتی

دکتر منوچهر شیرازی، دانشمند ارشد آزمایشگاه اطلاعات محیط زیستی جهانی دانشگاه سازمان ملل، می‌گوید:

«یکی از قابلیت‌های شگفت‌انگیز مشاهده ماهواره‌ای زمین این است که می‌توانیم یک فاجعه زیست‌محیطی را در حال وقوع در صدها یا حتی هزاران کیلومتر مربع از اقیانوس مشاهده کنیم. این مشاهدات به ما امکان می‌دهند نه‌تنها وجود نفت را شناسایی کنیم، بلکه گستره آن را نقشه‌برداری کنیم، حرکت آن را دنبال کنیم و مشخص کنیم کدام زیست‌بوم‌های ساحلی و دریایی ممکن است در معرض آن قرار گیرند.»

دو رویداد جداگانه آلودگی

به نظر می‌رسد لکه‌های نفتی در سواحل جنوبی ایران و عمان، نمایانگر دو رویداد جداگانه باشند.

۱. آلودگی سواحل جنوبی ایران؛ جزایر قشم و هنگام

آلودگی نفتی نخستین بار در اوایل اوت در امتداد خط ساحلی جنوبی قشم گزارش شد. تصاویر تأییدشده، لکه‌های غلیظ و سیاه نفت را در حال شست‌وشو به سمت ساحل سوزا در جنوب قشم نشان می‌دهند.

تحلیل‌های اخیر ماهواره‌ای و ردیابی شناورها، کشتی فله‌بر آسیب‌دیده Minoan Pioneer را به‌عنوان منبع احتمالی دست‌کم بخشی از این آلودگی شناسایی کرده‌اند. این کشتی در ۳ اوت در نزدیکی تنگه هرمز و در فاصله حدود ۲۰ مایل دریایی شمال‌شرقی خصب در استان مسندم عمان مورد اصابت پرتابه قرار گرفت.

نقشه ماهواره‌ای ۱۰ اوت که توسط تیم UNU-INWEH تهیه شده است، توزیع مکانی لکه نفتی را در اطراف جزایر قشم و هنگام، چند روز پس از این حادثه، نشان می‌دهد. بی‌بی‌سی وریفای نیز با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، گستره این لکه را بیش از ۳۰۰ کیلومتر مربع، معادل بیش از ۴۰ هزار زمین فوتبال، برآورد کرده است.

کارشناسان محیط زیست برآورد می‌کنند که حجم این نشت، بیش از ۱۰۰ هزار گالن (۳۸۰ هزار لیتر) نفت باشد.

۲. آلودگی سواحل جنوبی عمان؛ جزایر حلانیات

در فاصله دورتری در جنوب، یک نشت نفتی بسیار بزرگ‌تر در سواحل جنوبی عمان از نفتکش Caroline Bezengi در حال گسترش است.

این کشتی پس از آنکه خدمه در ژوئن انفجاری را در کشتی گزارش کردند، در نزدیکی جزایر حلانیات به گل نشست. این نفتکش حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت خام حمل می‌کرد.

بر اساس گزارش‌ها، این کشتی بخشی از «ناوگان سایه» روسیه محسوب می‌شود که تحت تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد.

تحلیل UNU-INWEH از تصاویر دریافت‌شده در ۷ اوت، لکه نفتی را در زمانی ثبت کرد که هنوز در آب‌های دور از ساحل در حال گسترش بود. مقامات عمانی اعلام کردند که این لکه به حدود ۳۹۰ کیلومتر مربع گسترش یافته و نزدیک‌ترین فاصله آن تا ساحل، حدود ۷ کیلومتر بوده است.

زیست‌بوم‌های حساس در مسیر نفت

موقعیت جغرافیایی هر دو رویداد باعث می‌شود اهمیت زیست‌محیطی آن‌ها فراتر از صرفاً وسعت لکه‌های نفتی باشد.

جزایر قشم و هنگام

این جزایر در مرز میان خلیج فارس و دریای عمان قرار دارند و دارای گستره‌های وسیعی از صخره‌های مرجانی، پهنه‌های جزرومدی و جنگل‌های حرا هستند.

ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا در نزدیکی این جزایر، بزرگ‌ترین زیست‌بوم حرا از جنس Avicennia در امتداد خط ساحلی خلیج فارس را دربرمی‌گیرد و زیستگاه پرندگان مهاجر، لاک‌پشت‌های سبز، لاک‌پشت‌های منقار عقابیِ به‌شدت در معرض خطر انقراض و شمار زیادی از گونه‌های دریایی است.

آلودگی نفتی در محیط‌های حرا به‌ویژه مخرب است. نفت ممکن است در رسوبات ریزدانه و سامانه‌های پیچیده ریشه‌ای به دام بیفتد و در نتیجه، گیاهان و جانداران دریایی را مدت‌ها پس از ناپدید شدن لکه‌های قابل مشاهده در سطح آب، همچنان در معرض آلودگی قرار دهد.

گزارش‌ها حاکی از آن است که لکه‌های نفتی از ساحل سوزا به مناطق شیب‌دراز و جنگل‌های حرا در نزدیکی روستای نقاشه گسترش یافته است.

جزایر حلانیات و سواحل عمان

نشت نفتی در جنوب عمان نیز به‌طور مشابه آب‌های دارای اهمیت زیستی در اطراف جزایر حلانیات و بخش‌هایی از سواحل عمان را تهدید می‌کند.

این منطقه زیستگاه لاک‌پشت‌های دریایی، پرندگان دریایی و نهنگ گوژپشت دریای عرب است که در معرض خطر انقراض قرار دارد.

مقامات محیط زیست عمان اعلام کردند که حدود ۱۲ کیلومتر از خط ساحلی در منطقه رأس مدرکه در مرکز عمان تحت تأثیر این آلودگی قرار گرفته است.

ماهواره‌ها؛ نخستین پاسخ‌دهندگان محیط زیستی

نشت‌های نفتی دریایی به‌ویژه برای پایش ماهواره‌ای مناسب هستند، زیرا مشاهدات متعارف در مناطق وسیع اقیانوسی اغلب پراکنده و محدودند.

• ماهواره‌های مجهز به رادار دهانه مصنوعی (SAR) می‌توانند تغییرات زبری سطح اقیانوس را که با وجود لایه‌های نفتی مرتبط است، شناسایی کنند و قادرند هم در روز و هم در شب و حتی در شرایط پوشش ابری فعالیت کنند.
• ماهواره‌های نوری نیز زمانی که شرایط جوی و میزان روشنایی مناسب باشد، اطلاعات تکمیلی درباره شکل و پراکندگی لکه‌های نفتی ارائه می‌کنند.

ترکیب این مشاهدات با داده‌های مربوط به جریان‌های اقیانوسی و باد می‌تواند به پژوهشگران امکان دهد مسیر حرکت آلودگی را بازسازی کنند و احتمالاً آن را در جهت مخالف حرکت، تا منبع آن ردیابی کنند.

پیگیری رویدادها و عملیات پاکسازی

ایران

• سخنگوی وزارت خارجه ایران، اسماعیل بقائی، اعلام کرد شواهد اولیه نشان می‌دهد که منشأ این آلودگی یک کشتی فله‌بر خارجی بوده است.
• وی این حادثه را «تنها یک نمونه» از آلودگی‌های گسترده در دهه‌های گذشته دانست و خواستار جبران «خسارت‌های تریلیوندلاری» به مناطق ساحلی ایران شد.
• دادستان عمومی و انقلاب قشم دستور ویژه‌ای برای شناسایی منشأ آلودگی، مهار و پاکسازی نوار ساحلی صادر کرده است.
• مدیرکل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان اعلام کرد حدود ۳۲ هزار مترمربع از نوار ساحلی و نزدیک به ۹۰ هزار مترمربع از سطح آب تحت تأثیر آلودگی قرار گرفته است.
• مقامات ایرانی اعلام کردند عملیات پاکسازی تا حد زیادی انجام شده است.

عمان

• وزارت حمل‌ونقل، ارتباطات و فناوری اطلاعات عمان به همراه شرکت بین‌المللی Ambrey و شرکت‌های تخصصی مانند OSRL و OMAN PESCO عملیات مهار و پاکسازی را آغاز کرده‌اند.
• شرایط جوی بسیار دشوار، شامل باد تا ۴۰ گره دریایی و امواج تا ۴ متر، و موقعیت صخره‌ای و کم‌عمق منطقه، عملیات را با چالش‌های استثنایی روبه‌رو کرده است.
• نفتکش با زاویه حدود ۱۷ درجه بر روی صخره‌ها قرار گرفته و بخش بزرگی از یک طرف آن زیر آب رفته است.
• پیش‌بینی می‌شد لکه طی ۴۸ ساعت حدود ۱۲۱ کیلومتر به سمت شمال‌شرقی حرکت کند.

تصویر بزرگ‌تر؛ پیامدهای زیست‌محیطی جنگ

از زمان آغاز حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه ۲۰۲۶، داده‌های شرکت اطلاعات دریایی Kpler نشان می‌دهد که ۶۷ حمله به کشتی‌ها در نزدیکی تنگه هرمز انجام شده است.

مطالعات دانشگاه فلوریدای جنوبی نشان می‌دهد که تعداد و گستره نشت‌های نفتی در خلیج فارس از زمان آغاز جنگ به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

جمع‌بندی

این دو حادثه هم‌زمان، نه‌تنها یک فاجعه زیست‌محیطی با ابعاد منطقه‌ای هستند، بلکه هشداری جدی درباره پیامدهای بلندمدت درگیری‌های نظامی بر اکوسیستم‌های دریایی و سلامت جوامع انسانی به‌شمار می‌روند.

تیم دانشگاه سازمان ملل همچنان در حال بررسی مشاهدات ماهواره‌ای منطقه است تا مشخص کند لکه‌های نفتی در طول زمان چگونه تغییر کرده‌اند و کدام زیست‌بوم‌های ساحلی ممکن است در معرض آلودگی قرار گرفته باشند.

پیشنهادهایی برای حفاظت از محیط‌زیست دریایی در شرایط جنگ

بر اساس مشاهدات ماهواره‌ای و با توجه به حساسیت بالای اکوسیستم‌های دریایی خلیج فارس و دریای عمان، مجموعه پیشنهادهای زیر در پنج محور اصلی تدوین شده است:

۱. پیشگیری؛ گامی بنیادین پیش از وقوع فاجعه

پیشگیری از نشت نفت، همواره مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر از پاکسازی پس از وقوع حادثه است.

پیشنهادهای عملیاتی:

• الزام به استفاده از سیستم شناسایی (AIS): جلوگیری از عبور «تاریک» کشتی‌ها در تنگه هرمز که ریسک برخورد و نشت را به‌شدت افزایش می‌دهد.
• بازرسی دقیق از کشتی‌ها: تشدید بازرسی‌های فنی از نفتکش‌ها و شناورهای عبوری، به‌ویژه ناوگان‌های قدیمی و تحریم‌شده که ریسک نشت در آن‌ها بالاتر است.
• ایجاد کریدورهای امن: تعیین مسیرهای مشخص برای تردد نفتکش‌ها با دوری از مناطق دارای جنگل‌های حرا، صخره‌های مرجانی و زیستگاه‌های حساس.
• استانداردسازی تجهیزات: الزام نفتکش‌ها به رعایت استانداردهای دوحَجمه (Double Hull) برای کاهش خطر نشت در صورت برخورد.

۲. آمادگی و واکنش سریع؛ مهار فاجعه در لحظات نخست

سرعت عمل در ساعات اولیه نشت نفت، تأثیر مستقیمی بر کاهش خسارت‌های زیست‌محیطی دارد.

پیشنهادهای عملیاتی:

• استقرار تجهیزات مهار در نقاط کلیدی: ذخیره‌سازی و استقرار بوم‌های شناور (Boom)، اسکیمرها (Skimmer) و مواد جاذب در بنادر استراتژیک مانند بندرعباس، بوشهر و چابهار.
• ایجاد سیستم هشدار سریع منطقه‌ای: تقویت همکاری‌های منطقه‌ای از طریق نهادهایی مانند مرکز همکاری منطقه‌ای برای مبارزه با آلودگی نفتی (MEMAC).
• استفاده از تصاویر ماهواره‌ای بلادرنگ: به‌کارگیری ماهواره‌های SAR و نوری برای شناسایی سریع لکه‌های نفتی و هدایت عملیات پاکسازی.
• ایجاد پایگاه‌های واکنش سریع در جزایر: استقرار تیم‌های واکنش سریع در جزایر قشم، هنگام، خارک و کیش برای مهار آلودگی در کمترین زمان ممکن.

۳. حفاظت از اکوسیستم‌های حساس؛ حرا، مرجان‌ها و گونه‌های در خطر

جنگل‌های حرا، صخره‌های مرجانی و زیستگاه‌های لاک‌پشت‌های دریایی از حساس‌ترین اکوسیستم‌های منطقه هستند.

پیشنهادهای عملیاتی:

• اولویت‌بندی حفاظت از حرا: جلوگیری از ورود مواد نفتی به عرصه‌های جنگلی با استقرار بوم‌های مهارکننده در دهانه‌های ورودی به جنگل‌های حرا. همان‌طور که در حادثه اخیر، لکه‌های نفتی به جنگل‌های حرای قشم رسیدند.
• پایش مستمر زیستگاه‌ها: استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و پهپادها برای پایش لحظه‌ای وضعیت جنگل‌های حرا، صخره‌های مرجانی و سواحل حساس.
• احیای زیست‌بوم‌های آسیب‌دیده: پس از پاکسازی، اجرای برنامه‌های احیای جنگل‌های حرا و صخره‌های مرجانی با همکاری جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد.
• حفاظت از گونه‌های در معرض خطر: ایجاد مناطق حفاظت‌شده موقت در اطراف زیستگاه‌های لاک‌پشت‌های منقار عقابی، لاک‌پشت‌های سبز و نهنگ گوژپشت دریای عرب در زمان وقوع آلودگی.

۴. همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی؛ آلودگی به مرزها احترام نمی‌گذارد

پروفسور کاوه مدنی تأکید کرده است که «نشت‌های نفتی به مرزها احترام نمی‌گذارند». بنابراین، همکاری فرامرزی برای حفاظت از محیط‌زیست دریایی امری اجتناب‌ناپذیر است.

پیشنهادهای عملیاتی:

• تقویت کنوانسیون منطقه‌ای کویت (۱۹۷۸): بازنگری و تقویت مکانیسم‌های اجرایی این کنوانسیون برای حفاظت از محیط‌زیست دریایی خلیج فارس.
• ایجاد کانال ارتباطی مستقیم ایران و عمان: تبادل لحظه‌ای اطلاعات درباره نشت‌های نفتی و هماهنگی عملیات پاکسازی.
• جلب حمایت سازمان‌های بین‌المللی: استفاده از ظرفیت سازمان‌هایی مانند UNEP، UNDP و IMO برای تأمین تجهیزات، آموزش و منابع مالی.
• ایجاد صندوق جبران خسارت منطقه‌ای: تأسیس صندوقی با مشارکت کشورهای منطقه و کشورهای مصرف‌کننده انرژی برای جبران خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از جنگ و نشت‌های نفتی.

۵. پایش و پژوهش مستمر؛ پیش‌بینی، پیشگیری و پالایش

پیشنهادهای عملیاتی:

• توسعه سامانه پایش ماهواره‌ای منطقه‌ای: ایجاد سامانه‌ای مشابه آنچه دانشگاه سازمان ملل در این حادثه به‌کار گرفت، برای شناسایی سریع لکه‌های نفتی.
• پژوهش در روش‌های نوین پاکسازی: سرمایه‌گذاری روی فناوری‌های نوین مانند نانومواد و جاذب‌های زیستی برای پاکسازی مؤثرتر و ایمن‌تر.
• پایش بلندمدت آثار آلودگی: پیگیری و مستندسازی آثار بلندمدت نشت‌های نفتی بر اکوسیستم‌های دریایی و سلامت جوامع انسانی.
• تدوین اطلس آسیب‌پذیری زیست‌محیطی خلیج فارس: نقشه‌برداری از مناطق حساس و اولویت‌بندی آن‌ها برای حفاظت.

جمع‌بندی

حوادث اخیر در سواحل ایران و عمان نشان داد که جنگ تحمیلی علیه ایران نه‌تنها خسارات انسانی و اقتصادی بر جای گذاشته، بلکه اکوسیستم شکننده خلیج فارس و دریای عمان را نیز در معرض تهدیدات جدی قرار داده است.

از افزایش چهاربرابری لکه‌های نفتی تا نفوذ آلودگی به جنگل‌های حرای قشم و تهدید منابع آب آشامیدنی نزدیک به ۱۰۰ میلیون نفر، همگی گواهی بر فاجعه‌ای زیست‌محیطی است که دهه‌ها طول خواهد کشید تا التیام یابد.

همان‌طور که دکتر منوچهر شیرازی تأکید کرد، «مشاهدات ماهواره‌ای به ما امکان می‌دهند نه‌تنها وجود نفت را شناسایی کنیم، بلکه گستره آن را نقشه‌برداری کنیم، حرکت آن را دنبال کنیم و مشخص کنیم کدام زیست‌بوم‌های ساحلی و دریایی ممکن است در معرض آن قرار گیرند.»

این توانایی، اگر با اراده سیاسی، همکاری منطقه‌ای و پایبندی به تعهدات بین‌المللی همراه شود، می‌تواند از تکرار چنین فجایع زیست‌محیطی جلوگیری کند. اما تا زمانی که جنگ و درگیری در منطقه ادامه دارد، پیامدهای زیست‌محیطی آن مدت‌ها پس از پایان درگیری‌ها باقی خواهد ماند.

تهیه و تدوین: مصیب شیرانی

بیشتر بخوانید: نخستین روز جهانی میراث فرهنگی زیر آب؛ گرامی‌داشت گنجینه‌های غرق‌شده تاریخ و تمدن