بندرعباس؛ از گمبرون تا دروازه تجارت جنوب ایران
به گزارش گلونی، بندرعباس امروز یکی از مهمترین شهرهای جنوبی ایران و یکی از اصلیترین دروازههای تجاری کشور است؛ اما هویت این شهر فقط به بندر و فعالیتهای اقتصادی آن محدود نمیشود. پشت خیابانها، بازارها و اسکلههای امروزی بندرعباس، تاریخی چندصدساله قرار دارد که با رقابت قدرتهای بزرگ در خلیج فارس، حضور پرتغالیها و سرانجام بازگشت حاکمیت ایران بر این منطقه گره خورده است.
حسین شهابی، سرپرست معاونت میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هرمزگان، در یادداشتی به تاریخ بندرعباس و شکلگیری هویت این شهر پرداخته و از مسیری نوشته است که این بندر از «گمبرون» تا یکی از مهمترین مراکز تجاری ایران طی کرده است.
تاریخ بندرعباس و دوران گمبرون
برای درک اهمیت بندرعباس، باید به زمانی برگردیم که خلیج فارس میدان نبرد قدرتهای بزرگ جهانی بود و ایران در عصر صفوی با درایت استراتژیک خود، مسیر تاریخ تجارت جنوب را دگرگون ساخت. پیش از آنکه نام بندرعباس بر این شهر نهاده شود، این منطقه به نام «گمبرون» یا «کامارائو» شناخته میشد. در آن زمان، گمبرون یک دهکده کوچک و دورافتاده در ساحل خلیج فارس بود که ساکنانش عمدتاً به صید و تجارتهای خرد مشغول بودند. در مقابل، جزیره هرمز بهعنوان مرکز اصلی تجارت دریایی، تحت سلطه پرتغالیها قرار داشت.
سال ۱۶۲۲ میلادی (۱۰۳۱ هجری قمری) نقطه عطفی در تاریخ این منطقه به شمار میرود. شاهعباس اول، پادشاه مقتدر صفوی، که سالها در تلاش برای بازپسگیری حاکمیت ایران بر آبهای جنوبی بود، با بهرهگیری از فرصتهای سیاسی و توان نظامی سردار نامدار خود، امامقلیخان، عملیاتی گسترده را برای اخراج پرتغالیها آغاز کرد. این پیروزی نهتنها یک عملیات نظامی بود، بلکه نشانهای از بازگشت ایران به عرصه تجارت بینالمللی محسوب میشد.
پس از سقوط هرمز، شاهعباس با تدبیر تصمیم گرفت که مرکز تجارت دریایی را، بهجای احیای دوباره آن در هرمز، به ساحل اصلی، یعنی گمبرون، منتقل کند. این تصمیم، زیربنای اصلی پیدایش آن را شکل داد. شاهعباس برای تثبیت حاکمیت ایران و بزرگداشت این پیروزی، نام گمبرون را به بندرعباس تغییر داد؛ نامی که پیوند ابدی شهر را با بنیانگذار صفویاش حفظ کرده است.
بندرعباس در دوره صفویه؛ دروازه تجارت جنوب
با انتقال مرکز تجارت به بندرعباس، این بندر کوچک بهسرعت به دروازه ورود کالاهای اروپایی و خروج ابریشم و محصولات ایرانی تبدیل شد. موقعیت جغرافیایی بندرعباس، آن را به کانون تلاقی بازرگانان ایرانی، هندی، انگلیسی و هلندی تبدیل کرد. در این دوران، کمپانیهای هند شرقی هلند و هند شرقی بریتانیا برای کسب امتیازات تجاری، رقابتی شدید را در بندرعباس آغاز کردند.
حضور این شرکتها نهتنها اقتصاد شهر را دگرگون کرد، بلکه سیمای معماری آن را نیز تغییر داد. یکی از بارزترین یادگارهای این دوران، عمارت تاریخی کلاهفرنگی است که به تجارتخانه هلندیها مشهور است. این بنا، امروزه سندی زنده از دوران حضور قدرتهای اروپایی در این منطقه به شمار میرود و نشان میدهد که بندرعباس چگونه در آن زمان، نبض تپنده تجارت جنوب کشور بوده است.
شکلگیری هسته تاریخی شهر
هسته اولیه این شهر در دوره صفویه، با نظمی خاص و بر اساس نیازهای تجاری و مسکونی شکل گرفت. محدوده اصلی شهر از خور گورسوزان آغاز میشد و تا قلعهشاهی ادامه مییافت. در این ناحیه، ترکیبی از بافت سنتی شامل بازارها، حمامها، مساجد و کاروانسراها ایجاد شد تا پاسخگوی نیاز انبوه بازرگانانی باشد که از نقاط مختلف جهان به این بندر سرازیر میشدند.
متون تاریخی از هسته مرکزی شهر با نام «بندل» یاد کردهاند. علاوه بر خود بندر، مناطق پیرامونی نیز نقش حیاتی در توسعه شهر ایفا کردند. روستای سورو در غرب و مغناخا (نخل ناخدا) در شرق، بهعنوان پیشدرآمدهای توسعه شهری، در اقتصاد و تأمین نیروی کار شهر نقش کلیدی داشتند.
در این میان، روستای نایبند یا نابن جایگاهی حیاتی داشت. در اقلیم گرم و خشک ساحل، دسترسی به آب شیرین بزرگترین چالش بود و چاههای نایبند، حیاتیترین منبع تأمین آب شرب جمعیت بندرعباس بودند که بقای این شهر را در آن سالهای آغازین ممکن میکردند.
بندرعباس امروز؛ پیوند تاریخ و توسعه
بندرعباس امروز، فراتر از یک نام، نمادی از تابآوری و توسعهیافتگی است. شهری که با آزادسازی سواحل در چهار قرن پیش آغاز شد، امروز به بزرگترین بندر تجاری ایران و یکی از استراتژیکترین نقاط در کریدورهای ترانزیتی بینالمللی تبدیل شده است.
آنچه این شهر را از دیگر بنادر متمایز میکند، همین پیوند ناگسستنی میان سنت و مدرنیته است. هنوز هم وقتی در بافت قدیمی شهر قدم میزنیم، دیوارهایی را میبینیم که روزگاری شاهد عبور بازرگانان اروپایی و ایرانی بودهاند.
بندرعباس ثابت کرده است که یک دهکده کوچک ساحلی، اگر در مسیر درستی از استراتژی و هوشمندی قرار گیرد، میتواند نهتنها اقتصاد یک کشور، بلکه سرنوشت تجارت یک منطقه را تغییر دهد. تاریخ این شهر، داستان گذار از گمبرون پرتغالیزده به بندرعباس مقتدر ایرانی است؛ داستانی که هر روز در امواج خلیج فارس، به دست صنعتگران و تاجران امروزی بازنویسی میشود.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: موزه معبد هندوها در بندرعباس با اشیا فرهنگی هندی