تخریب سرای تومانیان؛ چه کسی مسئول تخریب بنای تاریخی سبزوار است؟
به گزارش گلونی، روزبه کردونی، مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، امروز، ۱۹ شهریور ۱۴۰۵، در یادداشتی بیان کرد: «لودر که وارد سرای تومانیان شد، تنها چند دیوار آجری را تخریب نکرد، بلکه بخشی از حافظه تاریخی سبزوار را نیز آسیب زد.»
پس از انتشار تصاویر تخریب این بنا که به «پادگان روسها» یا «کاروانسرای روسها» مشهور است، چند سؤال اساسی مطرح شد: آیا این بنا ثبت ملی شده بود؟ چه نهادی مجوز تخریب را صادر کرد؟ نقش میراثفرهنگی در این زمینه چه بود و اکنون چه اقداماتی باید انجام شود؟
۱ـ آیا سرای تومانیان ثبت ملی بود؟
خیر. این بنا در فهرست آثار ملی ثبت نشده و نباید با «رباط سبزوار» به شماره ثبت ۱۶۶۱ اشتباه گرفته شود. اما عدم ثبت ملی به معنای نداشتن ارزش یا آزادی در تخریب نیست. سرای تومانیان، متعلق به دوره پهلوی اول، در نقشه اصلاح محدوده بافت تاریخی سبزوار که در آبان ۱۴۰۳ ابلاغ شد، بهصراحت «واجد ارزش تاریخی» شناخته شده بود.
۲ـ آیا شهرداری از ارزش بنا مطلع بود؟
بله. نقشه و ضوابط مربوط به دستگاههای مدیریت شهری، از جمله شهرداری، به آنها ابلاغ شده بود. با این حال، شهرداری منطقه ۲ سبزوار پیش از دریافت نظر اداره میراثفرهنگی، مجوز تخریب دیوارهای جنوبی و شرقی را صادر کرد و مالک نیز بر اساس همان نامه اقدام کرد.
گره اصلی ماجرا همینجاست: لودر پیش از استعلام روشن شد.
۳ـ آیا میراثفرهنگی مجوز تخریب صادر کرده بود؟
خیر. اداره میراثفرهنگی سبزوار هیچ مجوزی برای تخریب دیوارها، سردر یا کالبد تاریخی بنا صادر نکرده است.
موضوعی که در سال ۱۴۰۴ مطرح شد، پیشنهاد دانشگاه سبزوار برای بررسی «جابهجایی فنی سردر» بود. ارسال یک پیشنهاد برای بررسی، نه مجوز تخریب است و نه میتوان آن را موافقت با برچیدن بنا تلقی کرد.
بنابراین، میراثفرهنگی نه مجوز تخریب داده، نه صادرکننده دستور بوده و نه در اجرای عملیات نقشی داشته است.
۴ـ آیا مالکیت خصوصی، اجازه تخریب بنا را میداد؟
خیر. مالکیت خصوصی محترم است، اما در چارچوب قوانین و ضوابط شهری اعمال میشود.
مالک درباره رهاشدگی ملک، تجمع افراد آسیبدیده اجتماعی و ناامنی محل اعتراض داشت. این نگرانی قابل فهم بود؛ اما راهحل میتوانست محصورسازی، پاکسازی، رفع خطر، استحکامبخشی یا تعریف کاربری جدید باشد.
میان «رفع خطر» و «رفع اثر» تفاوت وجود دارد. مسئله اجتماعی یک بنای رهاشده، مجوز حذف هویت تاریخی آن نیست.
۵ـ مسئولیت این اتفاق با چه کسی است؟
تعیین مسئولیت نهایی بر عهده مرجع قضایی است؛ اما براساس اسناد موجود، چهار واقعیت روشن است:
- بنا رسماً واجد ارزش تاریخی بود.
- شهرداری از این وضعیت مطلع بود.
- میراثفرهنگی مجوز تخریب نداده بود.
- عملیات تخریب بدون اخذ استعلام تخصصی انجام شد.
۶ـ اکنون چه اقدامی انجام شده است؟
وزارت میراثفرهنگی نیز تخریب را نقض صریح ضوابط و اسناد بالادستی میداند و پیگیری حقوقی و قضایی را آغاز کرده است.
مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی رسماً اعلام کرده که وزارتخانه الزام شهرداری به بازآفرینی و احیای عینبهعین بنا براساس مدارک تاریخی را دنبال خواهد کرد.
از سوی دیگر، عملیات متوقف و با ورود دادستانی سبزوار، پرونده قضایی تشکیل شده است. به اعلام دادستانی، آمران و عاملان دخیل احضار شده و تحت پیگرد قرار گرفتهاند.
۷ـ آیا احیای بنا ممکن است؟
بخشهایی از بنا باقی مانده و تصاویر، نقشهها، عکسهای هوایی و مستندات تاریخی آن در دسترس است. بنابراین، امکان مستندنگاری، حفاظت اضطراری و بازآفرینی بخشهای تخریبشده وجود دارد.
ماجرای سرای تومانیان در یک جمله چنین است: بنایی ثبتملینشده، اما رسماً واجد ارزش تاریخی، بدون مجوز میراثفرهنگی و بدون اخذ استعلام تخصصی تخریب شد؛ اکنون دستگاه قضایی در حال تعقیب آمران و عاملان است و وزارت میراثفرهنگی، بازآفرینی عینبهعین بنا را مطالبه میکند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: پل خاتون کرج در آستانه احیای دوباره