خالقی مطلق؛ مردی که فردوسی را برای امروز معنا کرد

به گزارش گلونی، جلال خالقی مطلق کسی که نامش با شاهنامه گره خورده، اگر مانند من یک خواننده تازه‌کار شاهنامه باشید و در جست‌وجوهایتان حتماً با نام خالقی مطلق برخورد کرده‌اید. پیشنهاد خیلی از استادان ادبیات به کسانی که تازه خواندن شاهنامه را آغاز کرده‌اند، تصحیح خالقی مطلق است. حالا او دیگر در میان ما نیست و اگر امروز زنده بود، ۹۸ سالگی‌اش را جشن می‌گرفت.

برای من تازه‌کار، اسم خالقی مطلق شاید در ابتدا فقط نام یک مصحح روی جلد کتاب بود؛ اما کمی که بیشتر درباره شاهنامه بخوانیم، متوجه می‌شویم پشت این نام، زندگی پژوهشگری قرار دارد که بخش بزرگی از عمرش را صرف این کرده تا ما امروز بتوانیم شاهنامه را با اطمینان بیشتری بخوانیم.

شاهنامه در طول نزدیک به هزار سال، بارها نوشته، رونویسی و روایت شده است. نسخه‌های مختلفی از آن به جا مانده و طبیعی است که در گذر این سال‌ها، تفاوت‌هایی میان آنها به وجود آمده باشد. کار خالقی مطلق همین‌جا اهمیت پیدا می‌کند. او سال‌ها نسخه‌های خطی را بررسی و با یکدیگر مقایسه کرد تا متنی تا حد امکان نزدیک به سروده فردوسی فراهم شود.

این کار چند ماه و چند سال طول نکشید. بیش از ۳۰ سال از زندگی او با شاهنامه گذشت؛ سال‌هایی که نتیجه‌اش یکی از مهم‌ترین تصحیح‌های علمی شاهنامه در روزگار معاصر شد. اما شاید خالقی مطلق را فقط به خاطر این کار نباید به یاد آورد.

او ایران‌شناس، مترجم، پژوهشگر و استاد دانشگاه هامبورگ بود و آثارش تنها به شاهنامه محدود نمی‌شد. در پژوهش‌هایش سراغ بخش‌های مختلف فرهنگ و تاریخ ایران رفت و با مقاله‌ها و نوشته‌های علمی خود، شاهنامه و ادبیات فارسی را به دنیای دانشگاهی بیرون از ایران هم معرفی کرد. بخشی از این آثار در دانشنامه ایرانیکا و دیگر منابع پژوهشی منتشر شده‌اند.

یکی از موضوعاتی که در نگاه او به شاهنامه جالب است، جایگاه زنان است. اگر شاهنامه را فقط از دریچه جنگ و پهلوانی ببینیم، ممکن است تصور کنیم زنان در حاشیه این داستان بزرگ ایستاده‌اند. اما خالقی مطلق چنین نگاهی نداشت.

او معتقد بود زنان در شاهنامه حضور جدی دارند و برای بررسی این حضور باید میان روایت‌های مختلف تفاوت گذاشت؛ از حرف‌هایی که شخصیت‌های داستان درباره زنان می‌زنند، تا داستان‌هایی که خود زنان در آنها نقش اصلی دارند.

حتی درباره بعضی بیت‌های مشهور شاهنامه نیز باید با احتیاط قضاوت کرد. خالقی مطلق بخشی از ابیات زن‌ستیزانه‌ای را که امروز به فردوسی نسبت داده می‌شوند، از سروده‌های او نمی‌دانست و آنها را از جمله افزوده‌هایی می‌دانست که بعدها وارد نسخه‌های شاهنامه شده‌اند. بیت معروف «زن و اژدها…» نیز از همین جمله است. شاید این نکته ساده به نظر برسد، اما اهمیت زیادی دارد: گاهی چیزی را قرن‌ها به نام یک شاعر می‌شناسیم، در حالی که ممکن است اصلاً متعلق به او نباشد.

خالقی مطلق در سال ۱۳۵۰ به دانشگاه هامبورگ رفت و تدریس زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ ایران را آغاز کرد. سال‌ها در مجامع علمی و نشست‌های ایران‌شناسی حضور داشت و پژوهش‌هایش را درباره زبان، ادبیات و فرهنگ ایران ادامه داد.

با این حال، میان تمام این فعالیت‌ها، یک دغدغه مهم او رابطه مردم با خود شاهنامه بود.

او شاهنامه را «مشهورترین اثر ناشناخته» می‌دانست؛ تعبیری که شاید هنوز هم برای رابطه ما با شاهنامه دقیق باشد.
تقریباً همه ما چند نام از شاهنامه در ذهن داریم؛ رستم، سهراب، سیاوش، اسفندیار و داستان‌هایی که از کودکی شنیده‌ایم. اما شاهنامه خیلی بزرگ‌تر از چند داستان مشهور است.

در گذشته هم بیشتر مردم شاهنامه را از راه خواندن نمی‌شناختند. نقالان داستان‌ها را برای مردم روایت می‌کردند و طبیعی بود که بخش‌های پرهیجان و پهلوانی بیشتر در حافظه جمعی بماند. در نتیجه، بسیاری از جنبه‌های فرهنگی، اجتماعی و حتی آیینی شاهنامه کمتر دیده شد.

شاید برای همین، وقتی امروز کسی برای نخستین‌بار شاهنامه را جدی و از ابتدا می‌خواند، با کتابی روبه‌رو می‌شود که با تصویری که از آن در ذهن داشته، فرق دارد و در این مسیر، نام جلال خالقی مطلق دوباره به چشم می‌آید؛ مردی که بیش از سه دهه از عمرش را پای نسخه‌های خطی و واژه‌های شاهنامه گذاشت تا متنی دقیق‌تر به دست ما برسد.

حالا او نیست، اما حاصل آن سال‌های طولانی هنوز روی میز خواننده‌ای است که شاهنامه را باز می‌کند و برای نخستین‌بار می‌خواهد فردوسی را نه از زبان نقال، نه از چند بیت مشهور و نه از خاطره‌های مدرسه، بلکه از خود شاهنامه بشناسد.
شاید این، ماندگارترین شکل ادامه دادن راه جلال خالقی مطلق باشد: شاهنامه را باز کنیم و واقعاً بخوانیم.

پایان پیام

نویسنده: زهره درگاهی

در گلونی بیشتر بخوانید: سخنرانی ایرج افشار در رونمایی از شاهنامه خالقی مطلق