روز جهانی غارها و کارست؛ میراثی پنهان در دل زمین
به گزارش گلونی، ۱۳ سپتامبر امسال نخستین «روز جهانی غارها و کارست» است؛ مناسبتی که یونسکو برای افزایش آگاهی درباره ارزشهای طبیعی، علمی، آبی و فرهنگی جهان زیرزمینی و ضرورت حفاظت و مدیریت پایدار آن تعیین کرده است. ایران نیز با گسترهای از پهنههای آهکی و کارستی و غارهایی با اهمیت طبیعی، تاریخی و باستانشناختی، بخشی از این میراث پنهان جهانی را در خود جای داده است.
غارها برای بسیاری از مردم، پیش از هر چیز تالارهایی تاریک با قندیلهای آهکی و مقصدی برای گردشگری هستند؛ اما جهان زیرزمینی بسیار فراتر از این تصویر است. غارها بخشی از سامانههای پیچیده کارستیاند که در شکلگیری و ذخیره منابع آب، حفظ تنوع زیستی، ثبت تاریخ زمین و حتی مطالعه گذشته انسان نقش دارند.
یونسکو میگوید چشماندازهای غاری و کارستی نزدیک به یکچهارم سطح خشکی زمین را پوشش میدهند و منابع آب مرتبط با این سامانهها آب آشامیدنی بیش از یک میلیارد نفر را تأمین میکنند. این محیطها همچنین زیستگاه تنوع زیستی منحصربهفرد زیرزمینی، آرشیوهای ارزشمند زمینشناختی و شواهدی از تاریخ طولانی حضور و فعالیت انسان هستند.
۱۳ سپتامبر؛ نخستین روز جهانی غارها و کارست
کنفرانس عمومی یونسکو، ۱۳ سپتامبر را بهعنوان «روز جهانی غارها و کارست» تعیین کرده است؛ روزی که قرار است هر سال به افزایش شناخت عمومی درباره این زیستبومهای شکننده و ضرورت حفاظت، مطالعه و مدیریت پایدار آنها اختصاص یابد. نخستین مراسم رسمی این مناسبت نیز از ۱۰ تا ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در پستوینا، اسلوونی برگزار شده است.
اهمیت این مناسبت از آن جهت است که بخش قابل توجهی از ارزشهای غارها در زیر زمین و دور از چشم انسان قرار دارد. تغییر کیفیت آب، آلودگی، تخریب ساختارهای زمینشناختی، گردشگری کنترلنشده و آسیب به زیستگاه گونههای وابسته به محیطهای زیرزمینی میتواند به سامانههایی آسیب بزند که شکلگیری آنها هزاران یا میلیونها سال زمان برده است.
غارهای ایران؛ از پناهگاه انسانهای پیشاتاریخ تا زیستگاههای زیرزمینی
ایران بهدلیل تنوع زمینشناختی و وجود رشتهکوههایی مانند زاگرس و البرز، از ظرفیت قابل توجهی در زمینه غارها و پدیدههای کارستی برخوردار است. اهمیت این غارها تنها به زیباییهای طبیعی آنها محدود نمیشود و برخی از آنها اطلاعات مهمی درباره تاریخ زمین، منابع آب، تنوع زیستی و زندگی انسان در دورههای گذشته در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
یکی از مهمترین نمونهها در این زمینه، دره خرمآباد در استان لرستان است. در سال ۲۰۲۵، مجموعه «محوطههای پیشاتاریخی دره خرمآباد» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه شامل پنج غار پیشاتاریخی کلدر، قمری، گیلوران، یافته و کنجی و یک پناهگاه صخرهای در ارژنه است. یونسکو قدمت شواهد حضور انسان در این مجموعه را تا حدود ۶۳ هزار سال پیش اعلام کرده است.
قرارگیری این غارها در یک چشمانداز کارستی، وجود منابع آب، تنوع جانوری و گیاهی و دسترسی به منابع سنگی مناسب برای ساخت ابزار، از عواملی بوده که در شکلگیری و تداوم سکونت انسان در این منطقه نقش داشته است. به همین دلیل، غارهای دره خرمآباد تنها فضاهایی طبیعی در دل کوه نیستند، بلکه بخشی از روایت طولانی پراکنش و زندگی انسان در منطقه به شمار میروند.
غار علیصدر؛ پیوند طبیعت و گردشگری
در میان غارهای شناختهشده ایران، غار علیصدر در استان همدان نمونهای شاخص از ظرفیت گردشگری غارهاست. این غار در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد و دارای تالارهای آبی، استالاگتیتها و استالاگمیتها و دیگر سازندهای کارستی است. در پرونده یونسکو، مسیر قابل پیمایش با قایق در داخل غار حدود ۲۴۰۰ متر ذکر شده است.
با این حال، توسعه گردشگری در غارها همواره باید با ملاحظات حفاظتی همراه باشد؛ زیرا ویژگیهای فیزیکی و زیستی محیطهای زیرزمینی بسیار حساساند و هرگونه تغییر گسترده در شرایط طبیعی آنها میتواند پیامدهای بلندمدت داشته باشد.
کارست؛ جهانی فراتر از غار
«کارست» تنها به خود غار گفته نمیشود. این واژه به مجموعهای از عوارض و فرایندهای زمینشناختی گفته میشود که عمدتاً در سنگهای قابل انحلال، مانند سنگ آهک، شکل میگیرند. غارها، حفرهها، فروچالهها، مجاری زیرزمینی و جریانهای آب زیرزمینی بخشی از این سامانه هستند.
اهمیت کارست از آنجا ناشی میشود که آب در این محیطها میتواند از طریق شکافها و مجاری زیرزمینی حرکت کند و سامانههای پیچیدهای را شکل دهد. بنابراین حفاظت از یک غار بدون توجه به محیط پیرامون و حوضه آبریز و سامانه کارستی آن، نمیتواند حفاظت کاملی باشد.
حفاظت از غارها؛ فراتر از بستن ورودی غار
حفاظت از غار به معنای صرفاً جلوگیری از ورود انسان نیست. شناسایی و مستندسازی غارها، بررسی تنوع زیستی، پایش کیفیت آب، جلوگیری از ورود آلایندهها، مدیریت گردشگری و آموزش بازدیدکنندگان، همگی بخشی از حفاظت مؤثر از این زیستبومها هستند.
در ایران نیز غارهایی مانند علیصدر و مجموعه غارهای پیشاتاریخی دره خرمآباد نشان میدهند که یک غار میتواند همزمان ارزش طبیعی، علمی، فرهنگی، تاریخی و گردشگری داشته باشد. از این رو، روز جهانی غارها و کارست میتواند فرصتی برای بازنگری در شیوه مواجهه با این میراث کمتر دیدهشده و توجه بیشتر به پژوهش و حفاظت از آنها باشد.
غارها در سکوت و تاریکی شکل گرفتهاند، اما داستانی که در دل آنها ثبت شده، بخشی از تاریخ زمین و انسان است؛ داستانی که اگر امروز از آن حفاظت نشود، بخشی از آن برای همیشه از دست خواهد رفت.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: دل کسی برای غارها نمیسوزد؛ سفر به غار آسیلی