کتاب دانش برای زیست پایدار؛ فلسفه محیط زیست به زبان ساده برای همه
به گزارش گلونی، بحران محیط زیست فقط مسئلهای درباره کمبود آب، آلودگی هوا، نابودی جنگلها یا کاهش تنوعزیستی نیست؛ بخشی از این بحران به نوع نگاه انسان به طبیعت بازمیگردد. اینکه طبیعت را چگونه میبینیم، چه جایگاهی برای آن قائل هستیم و رابطه خود را با دیگر موجودات چگونه تعریف میکنیم، میتواند بر رفتار ما با محیط پیرامون تأثیر بگذارد.
کتاب «دانش برای زیست پایدار: فلسفه و محیط زیست به زبان ساده برای همه» نوشته مصیب شیرانی، با همین نگاه تلاش میکند میان مباحث فلسفی و مسائل محیط زیستی معاصر ارتباط برقرار کند. این کتاب با تکیه بر حکمت متعالیه ملاصدرا، فلسفه را از فضای صرفاً انتزاعی فاصله میدهد و به مسئلهای نزدیک میکند که هر روز با آن مواجهیم: رابطه انسان با طبیعت.
این کتاب با ویراستاری فریدون رضایی و از سوی نشر نگاه نیکان منتشر شده و در ۸۵ صفحه، در قالب ۱۲ بخش، مسیر خود را از مباحث فلسفی به موضوعات کاربردی و تربیتی ادامه میدهد.
شش نقطه قوت کتاب دانش برای زیست پایدار
۱. زبان ساده برای یک موضوع پیچیده
یکی از مهمترین ویژگیهای کتاب، انتخاب زبانی ساده برای توضیح مفاهیمی است که معمولاً در متون فلسفی با اصطلاحات تخصصی و دشوار بیان میشوند. نویسنده تلاش کرده است از پیچیدگیهای غیرضروری فاصله بگیرد و مفاهیم را با مثالهای ملموس و روایتهای کوتاه توضیح دهد. داستانهایی مانند داستان کرم ابریشم و داستان سنگ سیاه و جنید نیز در همین مسیر به کار گرفته شدهاند. نتیجه، کتابی است که مخاطب غیرمتخصص هم میتواند با آن ارتباط برقرار کند.
۲. پیوند میان حکمت متعالیه و محیط زیست
نقطه قوت دیگر کتاب، تلاش برای ایجاد ارتباط میان مفاهیم حکمت متعالیه و مسائل محیط زیستی است. اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری در این کتاب تنها مفاهیم فلسفی باقی نمیمانند، بلکه در نسبت با طبیعت و مسئولیت انسان در برابر آن بررسی میشوند. این پیوند، یکی از متمایزترین بخشهای کتاب است و به آن هویتی بومی و فلسفی میدهد.
۳. نگاهی تطبیقی به فلسفه محیط زیست
کتاب مسئله محیط زیست را از یک زاویه واحد بررسی نمیکند. سه جریان مهم انسانمحوری، زیستمحوری و اکوسیستممحوری در فلسفه محیط زیست غرب مورد توجه قرار گرفتهاند و در کنار آنها، نویسنده از «راه سوم اسلامی» سخن میگوید. طرح مفاهیمی مانند «آیتبینی + همسفری» در این چارچوب، به خواننده امکان میدهد نگاه مطرحشده در کتاب را در کنار دیدگاههای مختلف فلسفه محیطزیست قرار دهد.
۴. عبور از نظریه و رسیدن به عمل
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه کتاب، محدود نماندن آن به بحثهای نظری است. وجود ۱۰ تمرین عملی، پرسشهای بحث گروهی، مطالعه موردی زایندهرود و جنگلهای هیرکانی، در کنار واژهنامه و گلچین متون، تلاش کتاب برای نزدیک شدن به زندگی واقعی را نشان میدهد. به این ترتیب، خواننده تنها با مجموعهای از مفاهیم فلسفی مواجه نیست و ابزارهایی برای فکر کردن و گفتوگو درباره رفتار خود با محیط زیست نیز در اختیار دارد.
۵. نگاه امیدبخش به بحران محیط زیست
«دانش برای زیست پایدار» بحران محیط زیست را تا حد زیادی به نوع نگاه انسان مرتبط میداند و تغییر این نگاه را بخشی از مسیر اصلاح رابطه انسان با طبیعت معرفی میکند. تأکید بر تحول وجودی و بازگشت به نگاه آیتبینانه، به کتاب وجهی معنوی میدهد. در نتیجه، مواجهه با بحران محیط زیست در این اثر تنها با هشدار و ترس همراه نیست و بر امکان تغییر و اصلاح نیز تأکید میشود.
۶. توجه به موضوعاتی فراتر از حفاظت از طبیعت
کتاب در کنار بحثهای اصلی خود، به موضوعاتی مانند نقش زنان در حفاظت از محیط زیست و ارتباط محیط زیست با سلامت روان نیز میپردازد. پرداختن به این موضوعات، دامنه بحث را از حفاظت صرف از منابع طبیعی فراتر میبرد و نشان میدهد که مسئله محیط زیست با جنبههای مختلف زندگی اجتماعی و فردی انسان ارتباط دارد.
بحران محیط زیست؛ بحران نگاه
شاید مهمترین حرف کتاب را بتوان در این ایده خلاصه کرد که تغییر رفتار انسان در برابر طبیعت، بدون تغییر نگاه او به طبیعت دشوار است.
نویسنده ریشه بحران محیط زیست را تا حدی در نوع نگاه انسان جستوجو میکند و راه برونرفت را نیز در نوعی تحول درونی و بازگشت به نگاه «آیتبینانه» میبیند. از این منظر، حفاظت از طبیعت تنها مجموعهای از دستورهای رفتاری یا سیاستهای مدیریتی نیست؛ بلکه به نوع رابطه انسان با جهان پیرامون خود نیز مربوط میشود.
این نگاه باعث شده است «دانش برای زیست پایدار» بیش از آنکه صرفاً کتابی درباره فلسفه محیط زیست باشد، تلاشی برای پیوند دادن فلسفه، تربیت و زندگی روزمره باشد؛ تلاشی برای اینکه مفاهیمی مانند مسئولیتپذیری در قبال طبیعت، از سطح بحث نظری فاصله بگیرند و وارد تجربه روزانه انسان شوند.
کتابی برای چه کسانی؟
«دانش برای زیست پایدار» میتواند برای دانشجویان و علاقهمندان فلسفه، محیط زیست، علوم تربیتی و الهیات، معلمان و مربیان، فعالان محیط زیست و گروههای مطالعاتی قابل استفاده باشد. در عین حال، زبان ساده کتاب آن را برای مخاطب عمومی علاقهمند به فلسفه کاربردی و زندگی پایدار نیز قابل دسترس کرده است.
در میان کتابهایی که تلاش میکنند میان نگاه فلسفی و مسئله محیط زیست ارتباط برقرار کنند، نقطه قابل توجه «دانش برای زیست پایدار» این است که نویسنده تلاش کرده فلسفه را از آسمان مفاهیم انتزاعی پایین بیاورد و به زمین زندگی روزمره نزدیک کند؛ جایی که نوع نگاه ما به طبیعت، در نهایت خودش را در رفتار ما با طبیعت نشان میدهد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: کتاب خواب و بیداری؛ رساله المنبّهة اثر شمسالدین محمد کیشی