لزوم پژوهش دقیق برای انطباق پرونده‌های ثبت جهانی با معیارهای یونسکو
به گزارش گلونی، ثبت جهانی آثار تاریخی و فرهنگی در فهرست یونسکو فقط به اهمیت تاریخی یا جایگاه ملی یک اثر وابسته نیست؛ پرونده‌ها باید ارزش برجسته جهانی اثر را با پژوهش‌های جامع، شواهد معتبر و معیارهای تخصصی اثبات کنند. کارشناسان میراث‌فرهنگی در کارگاه آموزشی «استانداردهای تدوین پرونده، ارزیابی و آماده‌سازی عرصه‌های تاریخی و فرهنگی برای ثبت جهانی» بر همین ضرورت تأکید کردند و شناخت معیارهای یونسکو، اصالت و یکپارچگی آثار و تدوین برنامه‌های مؤثر حفاظت و مدیریت را از الزامات این فرایند دانستند.
در این کارگاه، عبدالرسول وطن‌دوست، احمد پاکتچی، سفیر و نماینده دائم ایران در یونسکو، و محمدحسن طالبیان، عضو شورای راهبردی میراث‌فرهنگی و مدیر پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران، درباره سازوکار ثبت جهانی، چالش‌های پرونده‌های ایران و ضرورت تقویت پشتوانه‌های پژوهشی توضیح دادند.
معیارهای یونسکو برای ثبت جهانی آثار چیست؟
عبدالرسول وطن‌دوست در این کارگاه، ساختار یونسکو و وظایف کمیته میراث جهانی را تشریح کرد. به گفته او، تصمیم‌گیری درباره ثبت آثار در فهرست میراث جهانی، بررسی وضعیت حفاظت از آثار، تصمیم‌گیری درباره درج آثار در فهرست میراث جهانی در خطر یا خروج از آن و تصویب و بازنگری رهنمودهای اجرایی کنوانسیون میراث جهانی، از جمله مسئولیت‌های این کمیته است.
تعیین نحوه استفاده از صندوق میراث جهانی و تأیید کمک‌های مالی نیز در شمار وظایف کمیته قرار دارد. این صندوق از طریق کمک‌های مقدماتی، آموزش، همکاری‌های فنی و حمایت‌های اضطراری، به حفاظت و مدیریت آثار میراث جهانی کمک می‌کند.
وطن‌دوست با اشاره به الزامات ثبت جهانی تأکید کرد که اصالت، یکپارچگی و برخورداری از نظام مناسب حفاظت و مدیریت از شروط اصلی پذیرش آثار در فهرست میراث جهانی است. بنابراین، اهمیت تاریخی یا فرهنگی یک اثر به‌تنهایی برای ثبت آن کافی نیست و پرونده باید با شواهد علمی و مستند، ارزش‌های اثر را در چارچوب معیارهای یونسکو اثبات کند.
پرونده‌های ثبت جهانی ایران؛ فاصله گرفتن از رویکردهای احساسی
احمد پاکتچی، سفیر و نماینده دائم ایران در یونسکو، نیز در ارتباط تصویری با این کارگاه، بر ضرورت انجام مطالعات مقدماتی پیش از آغاز تدوین پرونده ثبت جهانی تأکید کرد.
به گفته او، برگزاری نشست‌های علمی و تدوین مقالات مرتبط می‌تواند پشتوانه پژوهشی لازم را برای ورود یک اثر به فرایند ثبت جهانی فراهم کند. پاکتچی یکی از چالش‌های برخی پرونده‌های ایران را محدود بودن مستندات و منابع به آثار فارسی دانست؛ مسئله‌ای که می‌تواند معرفی و ارزیابی بین‌المللی آثار را دشوارتر کند.
او همچنین هشدار داد که رویکردهای ملی‌گرایانه و تأکیدهای احساسی ممکن است بر کیفیت تدوین پرونده‌ها تأثیر منفی بگذارند. از نظر او، به‌جای تلاش برای تطبیق یک اثر با همه معیارهای یونسکو، باید بر معیارهایی تمرکز کرد که شواهد معتبر و قانع‌کننده‌ای برای اثبات آن‌ها وجود دارد.
پاکتچی با اشاره به تجربه تدوین پرونده کاروانسراهای ایران توضیح داد که گاهی تأکید بیش از اندازه بر مفاهیم فلسفی و پیچیده، درک موضوع را برای مخاطبان دشوار می‌کند. به همین دلیل، استفاده از زبان فنی، روشن و دقیق در تعامل با کارشناسان و ارزیابان بین‌المللی اهمیت دارد.
او همچنین یادآور شد که اهمیت یک اثر از نگاه داخلی لزوماً به معنای پذیرش همان اهمیت در ارزیابی بین‌المللی نیست. پرونده باید بر پایه معیارهای تخصصی و مستنداتی تنظیم شود که امکان بررسی و ارزیابی آن‌ها وجود داشته باشد.
سهمیه ثبت جهانی ایران؛ ضرورت ارتقای کیفیت پرونده‌ها
نماینده دائم ایران در یونسکو با اشاره به شرایط رقابت کشورها برای ثبت آثار در فهرست میراث جهانی گفت کشورهایی که هنوز اثری در این فهرست ندارند، در سیاست‌های مربوط به گسترش آن مورد توجه قرار می‌گیرند.
به گفته پاکتچی، با توجه به شمار آثار ثبت‌شده ایران، ارزیابی پرونده‌های جدید کشور با حساسیت بیشتری همراه است. از این رو، استفاده مؤثر از فرصت سالانه ثبت جهانی به ارتقای کیفیت پژوهش‌ها، مستندات و نحوه ارائه ارزش‌های آثار نیاز دارد.
این رویکرد نشان می‌دهد که افزایش تعداد پرونده‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند موفقیت ایران را در ثبت جهانی تضمین کند. پیش از آغاز تدوین هر پرونده، باید ارزش برجسته جهانی اثر مشخص و امکان اثبات آن بر اساس معیارهای یونسکو بررسی شود.
تجربه آسبادهای ایران و دیوار تاریخی گرگان در مسیر ثبت جهانی
محمدحسن طالبیان، عضو شورای راهبردی میراث‌فرهنگی و مدیر پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران، نیز بر ضرورت بررسی جامع ارزش‌ها و ویژگی‌های آثار پیش از آغاز نگارش پرونده تأکید کرد.
او با اشاره به تجربه تدوین پرونده آسبادهای ایران گفت بررسی اولیه این مجموعه در قالب یک موضوع واحد انجام می‌شد، اما در جریان آماده‌سازی پرونده مشخص شد که برای ارائه تصویری کامل از ارزش‌های اثر، باید ابعاد و مؤلفه‌های دیگری نیز بررسی شوند.
طالبیان درباره پرونده دیوار تاریخی گرگان نیز گفت این پرونده اهمیت زیادی دارد و تأیید ایکوموس را دریافت کرده است، اما تکمیل فرایند آن به زمان بیشتری نیاز دارد.
به گفته او، پیش از نگارش پرونده ثبت جهانی باید روشن شود که اثر واجد ارزش برجسته جهانی است یا خیر. شناسایی تهدیدهای پیش روی اثر و تدوین برنامه‌هایی برای مدیریت یا رفع آن‌ها در کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت نیز از مراحل ضروری این فرایند است.
ثبت جهانی میراث‌فرهنگی به همکاری دستگاه‌های مختلف نیاز دارد
طالبیان در بخش دیگری از سخنان خود تأکید کرد که مسئولیت ثبت جهانی آثار صرفاً بر عهده وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیست و دولت و سایر دستگاه‌های مرتبط نیز باید در این مسیر مشارکت کنند.
حفاظت از عرصه‌های تاریخی، مدیریت تهدیدها و فراهم کردن شرایط لازم برای صیانت بلندمدت از آثار، به همکاری نهادهای مختلف نیاز دارد. از این منظر، تدوین پرونده ثبت جهانی فقط یک فعالیت پژوهشی یا اداری نیست، بلکه با برنامه‌ریزی حفاظتی و مدیریت پایدار اثر نیز ارتباط مستقیم دارد.
مباحث مطرح‌شده در این کارگاه نشان می‌دهد که موفقیت ایران در ثبت جهانی آثار تاریخی و فرهنگی، بیش از هر چیز به پژوهش جامع، اثبات مستند ارزش برجسته جهانی، شناخت دقیق معیارهای یونسکو و تدوین برنامه‌ای عملی برای حفاظت و مدیریت آثار وابسته است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: قلعه ضحاک؛ از هزار قطعه مرمت‌شده تا چشم‌انداز ثبت جهانی