بازوحشیسازی مرال در جنگلهای هیرکانی؛ از رهاسازی تا تولد نسل جدید
به گزارش گلونی، ثبت بقای دستکم ۶ مرال از مجموع هشت رأس رهاسازیشده و تولد دو گوساله در طبیعت، مهمترین نتایج پروژه بازوحشیسازی گوزن قرمز ایرانی در جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس است؛ طرحی که با هدف تقویت جمعیت مرال و شکلگیری جمعیتی زایا و پایدار در زیستگاه طبیعی اجرا شده است.
پروژه بازوحشیسازی و تقویت جمعیت گوزن قرمز ایرانی (مرال)، یکی از گونههای شاخص جنگلهای هیرکانی، در جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی دانشگاه تربیت مدرس در حال اجراست؛ عرصهای که در محدوده منطقه حفاظتشده البرز مرکزی شمالی قرار دارد و ظرفیت مناسبی برای اجرای مطالعات اکولوژیک و برنامههای احیای حیاتوحش فراهم کرده است.
این پروژه با هدف بررسی امکان بازگشت مرالهای تکثیرشده در شرایط مدیریتشده به زیستگاه طبیعی و فراهم کردن زمینه شکلگیری جمعیتی زایا و دارای قابلیت تداوم در طبیعت طراحی شده است. اعضای هیأت علمی و کارشناسان گروههای مهندسی جنگل و مهندسی محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس، اجرای علمی و میدانی این طرح را بر عهده دارند و معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست و ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران نیز در مراحل مختلف، از تأمین و انتقال مرالها تا هماهنگیهای حفاظتی، رهاسازی و پایش، با پروژه همکاری داشتهاند.
بازوحشیسازی مرال؛ فراتر از رهاسازی در طبیعت
در طرح بازوحشیسازی مرال، رها کردن حیوان در طبیعت بهعنوان پایان فرآیند حفاظتی در نظر گرفته نشده است. هدف اصلی آن است که مرالها پس از طی دوره بازوحشیسازی، بتوانند با شرایط زیستگاه طبیعی سازگار شوند، رفتارهای طبیعی خود را بازیابند، از منابع موجود در زیستگاه استفاده کنند و در صورت فراهم بودن شرایط، وارد چرخه تولیدمثل شوند.
بر همین اساس، پروژه بهصورت مرحلهای و با پیشبینی پایش پیش و پس از رهاسازی اجرا شده است؛ رویکردی که با اصول مورد تأکید در دستورالعملهای بینالمللی حفاظت از طبیعت در زمینه معرفی مجدد و تقویت جمعیت گونهها همخوانی دارد.
در نخستین مرحله، در پاییز و زمستان ۱۴۰۳، چهار مرال شامل یک نر بالغ، دو ماده بالغ و یک ماده نابالغ از سایت تکثیر سمسکنده ساری به محدوده اجرای طرح منتقل شدند. این مرالها پس از طی فرآیند آمادهسازی و بازوحشیسازی و تجهیز به گردنبندهای ردیاب، در زیستگاه طبیعی منطقه حفاظتشده البرز مرکزی و جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس رهاسازی شدند.
هشت مرال در دو مرحله وارد زیستگاه شدند
با ادامه ارزیابی نتایج مرحله نخست، فاز دوم پروژه در پاییز ۱۴۰۴ اجرا شد. در این مرحله نیز چهار مرال شامل دو نر بالغ و دو ماده بالغ پس از طی مراحل آمادهسازی، بازوحشیسازی و تجهیز به سامانههای ردیابی، به زیستگاه طبیعی منتقل شدند.
در مجموع، طی دو مرحله هشت مرال در چارچوب این برنامه علمی و حفاظتی وارد طبیعت شدند؛ اقدامی که پس از آن، مرحله مهمتر پروژه یعنی پایش وضعیت حیوانات و بررسی میزان سازگاری آنها با شرایط آزاد آغاز شد.
بقای دستکم ۶ مرال در زیستگاه طبیعی
یکی از مهمترین بخشهای پروژه، ردیابی و پایش مرالهای رهاسازیشده پس از ورود به طبیعت بوده است. دادههای حاصل از پایشهای میدانی و سامانههای ردیابی تاکنون شواهد قابل اتکایی از بقای دستکم ۶ رأس از هشت مرال رهاسازیشده ارائه کرده است.
با این حال، در پروژههای بازوحشیسازی، صرف بقای حیوانات نمیتواند بهتنهایی معیار موفقیت باشد. نحوه استقرار در زیستگاه، الگوی جابهجایی، استفاده از منابع طبیعی، بروز رفتارهای طبیعی و در مراحل بعد، توانایی تولیدمثل، مجموعه شاخصهایی هستند که برای ارزیابی نتیجه طرح باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
از همین رو، پایش مستمر مرالهای مجهز به گردنبندهای ردیاب و مشاهدات میدانی، بخش جداییناپذیر این پروژه را تشکیل میدهد.
تولد دو گوساله؛ نشانهای از ورود مرالها به چرخه تولیدمثل
در کنار بقای مرالهای رهاسازیشده، ثبت تولد دو گوساله در سال دوم اجرای پروژه از مهمترین یافتههای این طرح محسوب میشود.
زادآوری در زیستگاه طبیعی از نظر حفاظتی اهمیت ویژهای دارد؛ چرا که نشان میدهد دستکم بخشی از مرالهای رهاسازیشده توانستهاند پس از انتقال از شرایط مدیریتشده، با محیط طبیعی سازگار شوند و وارد چرخه تولیدمثل شوند.
به این ترتیب، پروژه از مرحله صرفاً انتقال و رهاسازی حیوانات فراتر رفته و نخستین نشانههای شکلگیری یک جمعیت زایا در طبیعت را ثبت کرده است. با این حال، برای ارزیابی پایداری این جمعیت، ادامه پایش در سالهای آینده ضروری است.
بقای گوسالهها، استمرار تولیدمثل، پراکنش افراد، نحوه استفاده از زیستگاه، عوامل مرگومیر و تعامل جمعیت شکلگرفته با شرایط محیطی، از جمله شاخصهایی است که در ادامه باید مورد بررسی قرار گیرد.
جنگل تحقیقاتی دانشگاه؛ بستری برای مطالعه احیای حیاتوحش
اجرای این پروژه، در کنار اهداف حفاظتی، ظرفیت جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس را برای انجام پژوهشهای بلندمدت در حوزه اکولوژی و حفاظت حیاتوحش نیز نشان میدهد.
قرار گرفتن این عرصه در یکی از مهمترین رویشگاههای جنگلی شمال کشور و در پیوند با منطقه حفاظتشده البرز مرکزی، امکان تلفیق پژوهش دانشگاهی، پایش میدانی و مدیریت حفاظتی را فراهم کرده است. به این ترتیب، جنگل تحقیقاتی دانشگاه میتواند علاوه بر کارکردهای آموزشی و مطالعات جنگلشناسی، بهعنوان بستری طبیعی برای مطالعه رفتار حیاتوحش، رابطه گونه و زیستگاه و روشهای احیای جمعیت گونههای جانوری مورد استفاده قرار گیرد.
پروژه مرال نمونهای از این ظرفیت است؛ چرا که دادههای بهدستآمده از رهاسازی و پایش حیوانات، هم برای ارزیابی نتایج یک اقدام حفاظتی و هم برای انجام مطالعات علمی درباره سازگاری و استقرار گونه در زیستگاه طبیعی قابل استفاده است.
تجربه مرال؛ یک پروژه حفاظتی که هنوز ادامه دارد
موفقیت برنامههای بازوحشیسازی تنها به تعداد حیوانات رهاشده وابسته نیست و مجموعهای از عوامل از آمادهسازی حیوانات پیش از رهاسازی تا حفاظت از زیستگاه، پایش بلندمدت و امکان اصلاح روشهای مدیریتی بر اساس دادههای میدانی را دربرمیگیرد.
در پروژه مرال دانشگاه تربیت مدرس نیز همکاری میان دانشگاه، سازمان حفاظت محیط زیست و ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران، زمینه پیوند ظرفیت پژوهشی و اجرایی را فراهم کرده است.
ثبت بقای دستکم ۶ مرال و تولد دو گوساله، مهمترین نتایج بهدستآمده تا این مرحله است؛ اما این نتایج را باید آغاز مرحلهای تازه از پایش جمعیت دانست، نه پایان پروژه. تداوم ردیابی و بررسی وضعیت نسل جدید میتواند مشخص کند که آیا این جمعیت در سالهای آینده قادر به حفظ خود و ادامه چرخه تولیدمثل در زیستگاه طبیعی خواهد بود یا خیر.
در صورت ادامه پایش و مستندسازی نتایج، تجربه بهدستآمده از این طرح میتواند دادههای ارزشمندی برای طراحی و ارزیابی برنامههای مشابه در زمینه احیای جمعیت گونههای حیاتوحش در کشور فراهم کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: مرال و گاوبانگی در هیرکانی؛ بانگ گوزن قرمز در فصل جفتگیری