نیشابور گنجینه‌هایش را در موزه‌های جهان می‌بیند
به گزارش گلونی، بخشی از آثار تاریخی نیشابور در موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شود؛ از موزه لوور و متروپولیتن گرفته تا مجموعه‌هایی در ژاپن، کانادا و دیگر کشورها. با این حال، این شهر باستانی هنوز موزه‌ای متناسب با پیشینه تمدنی خود ندارد؛ خلأیی که هم معرفی میراث نیشابور به مردم را دشوار می‌کند و هم پرسش‌هایی درباره سرنوشت آثار تاریخی کشف‌شده در زادگاهشان به وجود می‌آورد.
موضوع فقط نمایش چند شیء تاریخی نیست. نیشابور با محوطه‌های باستانی گسترده و آثار متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، به فضایی نیاز دارد که بتواند میراث این شهر را حفظ کند، روایت تاریخی آن را به نسل جدید منتقل کند و ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی را توسعه دهد. در حالی که بخشی از آثار نیشابور در موزه‌های خارج از کشور به نمایش گذاشته شده‌اند، مسئولان محلی همچنان در مرحله برنامه‌ریزی برای ایجاد موزه‌ای مناسب در خود شهر هستند.
آثار نیشابور در موزه‌های جهان؛ سهم زادگاه این گنجینه‌ها چیست؟
حسن گیاهی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور، با اشاره به حضور آثار تاریخی این شهر در موزه‌های بین‌المللی، از نبود موزه‌ای متناسب با جایگاه تاریخی نیشابور انتقاد کرده است.
به گفته او، بسیاری از موزه‌های جهان، از جمله موزه متروپولیتن، مجموعه‌هایی از آثار نیشابور را در اختیار دارند و برخی از این مجموعه‌ها از سال ۲۰۱۱ به بعد بخش‌های ویژه‌ای به این آثار اختصاص داده‌اند. بخشی از آثار نیز در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی آمریکایی‌ها پیش از انقلاب از ایران خارج شده است.
گیاهی همچنین از نگهداری آثار نیشابور در موزه‌هایی در ایتالیا، کانادا، فرانسه، ژاپن و لندن خبر داده و گفته است که در بسیاری از کشورها و حتی شماری از موزه‌های جهان اسلام، آثاری از این شهر وجود دارد.
پراکندگی آثار نیشابور در موزه‌های مختلف، اهمیت تاریخی و هنری این مجموعه‌ها را نشان می‌دهد؛ اما پرسش مهم این است که چرا زادگاه این آثار هنوز فضای مناسبی برای نگهداری، معرفی و نمایش شایسته میراث خود ندارد؟
طرح موزه نیشابور در مرحله تهیه محتوای اولیه
رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نیشابور می‌گوید برای جبران کمبود فضای موزه‌ای، سال گذشته دو طبقه از بال شرقی ساختمان افلاک‌نما در اختیار این اداره قرار گرفته است تا زمینه ایجاد موزه‌ای مناسب فراهم شود.
به گفته گیاهی، در حال حاضر طرح محتوایی موزه در دست تهیه است و پس از تکمیل آن، پیگیری‌ها برای اجرای پروژه ادامه خواهد یافت. او تأکید کرده است که پیشبرد این طرح به حمایت وزارت میراث‌فرهنگی نیاز دارد و قرار است برای تأمین این حمایت نیز رایزنی شود.
با این حال، تحویل فضای موردنیاز و تدوین طرح محتوایی هنوز به معنای راه‌اندازی موزه نیست. نیشابور برای رسیدن به موزه‌ای استاندارد، علاوه بر طراحی علمی و تأمین اعتبار، به برنامه‌ای روشن برای نگهداری آثار، تجهیز فضا و زمان‌بندی اجرای پروژه نیاز دارد.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که گیاهی از نبود فضای مناسب برای نگهداری آثار تاریخی کشف‌شده در شهرستان خبر می‌دهد. به گفته او، در حال حاضر بخشی از این آثار برای نگهداری به مرکز استان منتقل می‌شوند و موزه موجود در کاروانسرای نیشابور نیز پاسخ‌گوی جایگاه تاریخی و فرهنگی این شهر نیست.
پنج هزار هکتار محوطه تاریخی زیر فشار کشاورزی و حفاری غیرمجاز
مسئله حفاظت از میراث نیشابور به ساخت موزه محدود نمی‌شود. به گفته گیاهی، حدود پنج هزار هکتار از محدوده تاریخی این شهرستان در قالب عرصه‌های تاریخی ثبت ملی شده و تحت حفاظت قرار دارد. این محدوده، آثار و محوطه‌هایی از دوره‌های ساسانی، ایلخانی و تیموری را در بر می‌گیرد.
او فعالیت‌های کشاورزی، ایجاد استخر و حفاری‌های غیرمجاز را از جمله تهدیدهای محوطه‌های تاریخی نیشابور می‌داند. به گفته رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان، بخش‌هایی از محوطه‌های تاریخی اطراف شهر نیز با یکدیگر پیوستگی دارند و نمی‌توان آن‌ها را مجموعه‌هایی کاملاً جدا از هم در نظر گرفت.
گیاهی با اشاره به فعالیت یگان حفاظت میراث‌فرهنگی در نیشابور می‌گوید نیروهای این یگان به‌طور مستمر از محوطه‌ها و بافت تاریخی بازدید می‌کنند و گزارش‌هایی نیز با کمک نیروهای محلی دریافت می‌شود. با این حال، او بر ضرورت افزایش نیروی انسانی، تأمین خودرو و تجهیزات و فراهم‌کردن امکان تملک برخی محوطه‌های تاریخی برای جلوگیری از دست‌اندازی به آن‌ها تأکید دارد.
این اظهارات نشان می‌دهد که حفاظت از میراث نیشابور به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد؛ از جلوگیری از حفاری غیرمجاز و تقویت نظارت گرفته تا تأمین فضای استاندارد برای نگهداری آثاری که از دل همین محوطه‌ها به دست می‌آیند.
موزه‌ای که فقط محل نمایش اشیا نباشد
حسن قربانی، موزه‌دار شخصی، نیز ایجاد موزه‌ای متناسب با جایگاه تاریخی نیشابور را اقدامی ضروری برای حفاظت از هویت فرهنگی این شهر می‌داند.
به گفته او، آثار تاریخی تنها اشیایی متعلق به گذشته نیستند، بلکه اطلاعاتی درباره شیوه زندگی مردم، هنر، مهارت صنعتگران، روابط اقتصادی و فرهنگی و باورهای اجتماعی دوره‌های تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. به همین دلیل، حفاظت از این آثار باید با فراهم‌کردن امکان معرفی و شناخت آن‌ها همراه باشد.
قربانی تأکید می‌کند که موزه نباید صرفاً ساختمانی برای قرار دادن اشیا باشد. یک موزه استاندارد به برنامه‌ای علمی و محتوایی نیاز دارد تا دوره‌های تاریخی، شیوه دسته‌بندی آثار و روایت ارائه‌شده به بازدیدکنندگان مشخص باشد.
ارائه اطلاعات مستند درباره هر اثر، توضیح دوره تاریخی و کاربرد آن، توجه به شیوه ساخت و رعایت شرایط حفاظتی از جمله مواردی است که به گفته این موزه‌دار باید در طراحی موزه نیشابور در نظر گرفته شود.
او همچنین معتقد است موزه باید برای مخاطبان مختلف، از دانش‌آموزان و خانواده‌ها گرفته تا پژوهشگران و گردشگران، جذاب و قابل استفاده باشد. در چنین شرایطی، تاریخ از موضوعی صرفاً درسی فاصله می‌گیرد و به تجربه‌ای ملموس تبدیل می‌شود.
موزه نیشابور؛ حلقه مفقوده گردشگری تاریخی
نیشابور با برخورداری از پیشینه تمدنی چند هزار ساله، ظرفیت قابل‌توجهی برای گردشگری فرهنگی و تاریخی دارد. اما بهره‌برداری از این ظرفیت فقط با معرفی جاذبه‌ها و محوطه‌های تاریخی محقق نمی‌شود؛ گردشگران به فضایی نیز نیاز دارند که بتوانند آثار، روایت‌ها و تحولات تاریخی این شهر را در کنار یکدیگر بشناسند.
قربانی معتقد است موزه می‌تواند یکی از محورهای گردشگری فرهنگی نیشابور باشد؛ فضایی که بازدیدکننده در آن، علاوه بر مشاهده آثار، با پیشینه و هویت تاریخی منطقه آشنا شود.
ایجاد چنین موزه‌ای می‌تواند پیوند میان محوطه‌های باستانی، آثار تاریخی و روایت فرهنگی نیشابور را تقویت کند. با این حال، تحقق این ظرفیت به برنامه‌ریزی دقیق، تأمین زیرساخت‌های مناسب و تعیین تکلیف وضعیت نگهداری آثار وابسته است.
نیشابور امروز هم‌زمان با دو نیاز روبه‌روست: حفاظت مؤثر از محوطه‌های تاریخی گسترده و ایجاد فضایی درخور برای نگهداری و معرفی آثار کشف‌شده. تا زمانی که طرح موزه از مرحله مطالعات و برنامه‌ریزی عبور نکند و امکانات لازم برای حفاظت از محوطه‌ها فراهم نشود، بخشی از این میراث همچنان از امکان معرفی شایسته در زادگاه خود محروم خواهد ماند.
پرسش اصلی این است که طرح موزه نیشابور چه زمانی به مرحله اجرا می‌رسد و چه برنامه‌ای برای نگهداری و معرفی آثاری وجود دارد که امروز بخشی از آن‌ها در خارج از کشور و بخشی دیگر در مراکز استانی نگهداری می‌شوند؟ پاسخ به این پرسش، باید با اعلام برنامه اجرایی، تأمین منابع و ارائه زمان‌بندی روشن همراه باشد؛ زیرا حفاظت از میراث نیشابور تنها با تأکید بر اهمیت آن محقق نمی‌شود.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: لزوم پژوهش دقیق برای انطباق پرونده‌های ثبت جهانی با معیارهای یونسکو