هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران (COP7)؛ دریای کاسپی در نقطه عطف همکاریهای منطقهای
به گزارش گلونی، هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریای کاسپی، موسوم به «کاپ ۷»، از ۲۹ شهریور تا ۱ مهر ۱۴۰۵ در تهران برگزار شد؛ نشستی که پس از فاصلهای طولانی، پنج کشور ساحلی دریای کاسپی شامل ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان را در کنار هم قرار داد. سه روز نخست نشست به مذاکرات کارشناسی و بررسی اسناد و برنامههای همکاری اختصاص داشت و اول مهر، نمایندگان ارشد کشورهای عضو درباره نتایج مذاکرات و مسیر آینده همکاریهای منطقهای گفتوگو کردند.
اهمیت این نشست در شرایطی بیشتر میشود که دریای کاسپی با مجموعهای از فشارهای فزاینده از جمله کاهش تراز آب، تغییرات اقلیمی، آلودگیهای ناشی از فعالیتهای انسانی، تخریب زیستگاههای ساحلی و تالابی و فشار بر ذخایر آبزی روبهروست. کاپ ۷ تلاش کرد بخشی از این چالشها را در قالب برنامههای مشترک و سازوکارهای اجرایی میان پنج کشور سامان دهد.
اجلاس کنوانسیون تهران؛ چارچوب همکاری پنج کشور
کنوانسیون تهران در سال ۲۰۰۳ میان پنج کشور ساحلی دریای کاسپی امضا و در سال ۲۰۰۶ لازمالاجرا شد و مهمترین چارچوب منطقهای برای حفاظت از محیط زیست این پهنه آبی به شمار میرود. بر اساس سازوکار کنوانسیون، نشست اعضا باید به شکل دورهای برگزار شود، اما نشست تهران با فاصلهای حدود سه سال از نشست قبلی در باکو برگزار شد. این وقفه در شرایطی رخ داد که فشارهای محیط زیستی بر دریای کاسپی افزایش یافته است. به همین دلیل، بازگشت پنج کشور به میز مذاکره و تلاش برای فعالتر کردن سازوکارهای همکاری منطقهای از اهمیت ویژهای برخوردار بود.
مسئولان محیط زیست ایران در جریان نشست تأکید کردند که دریای کاسپی را نمیتوان صرفاً یک پهنه آبی مشترک دانست. این دریا بخشی از یک سامانه بههمپیوسته شامل دریا، سواحل، تالابها و رودخانههاست و میلیونها نفر به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به پایداری آن وابستهاند.
کاهش تراز آب؛ بحرانی فراتر از عقبنشینی ساحل
یکی از مهمترین موضوعات کاپ ۷، روند شتابان کاهش تراز آب دریای خزر بود. بر اساس دادههای مطرحشده در نشست، روند کاهش تراز آب از سال ۱۹۹۵ آغاز شده و میانگین کاهش سالانه تا سال ۲۰۲۰ حدود ۷.۵ سانتیمتر بوده است. این میزان در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش یافته و برای سال ۲۰۲۶ حدود ۲۳ سانتیمتر گزارش شده است.
این روند فقط به عقبنشینی خط ساحلی منجر نمیشود. کاهش تراز آب میتواند ساختار تالابهای ساحلی، زیستگاه آبزیان، مسیرهای مهاجرت پرندگان، فعالیتهای شیلاتی و زیرساختهای وابسته به دریا را نیز تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت بر اقتصاد و معیشت جوامع ساحلی اثر بگذارد.
به همین دلیل، موضوع تدوین برنامه اقدام منطقهای درباره نوسانات و کاهش سطح آب دریای کاسپی در سالهای اخیر در چارچوب کنوانسیون تهران دنبال شده و در کاپ ۷ نیز به یکی از نگرانیهای اصلی مشترک پنج کشور تبدیل شد.
زمینهای تازهای که نباید به عرصه ساختوساز تبدیل شوند
پسروی آب دریای کاسپی پیامد دیگری نیز دارد و آن نمایان شدن اراضی جدید در نوار ساحلی است. در جریان نشست تهران هشدار داده شد زمینهایی که بر اثر عقبنشینی آب از زیر آب خارج میشوند، نباید بدون ارزیابیهای محیط زیستی به محل ساختوساز، فعالیت تجاری یا ایجاد تأسیسات تبدیل شوند.
این مسئله نشان میدهد کاهش تراز آب دریای کاسپی دیگر صرفاً موضوعی هیدرولوژیک نیست و به مسئلهای مرتبط با برنامهریزی سرزمین، مدیریت نوار ساحلی و الگوی توسعه سکونتگاهها تبدیل شده است.
حرکت از تعهدات کلی به برنامههای اجرایی
یکی از بخشهای مهم کاپ ۷، نهایی شدن مجموعهای از اسناد اجرایی بود. برنامه اجرایی پروتکل آکتائو درباره همکاری، آمادگی و مقابله با سوانح و آلودگیهای دریایی و برنامه اجرایی پروتکل مسکو درباره مقابله با آلودگی ناشی از منابع و فعالیتهای مستقر در خشکی از جمله این اسناد بودند.
همچنین برنامه مشترک پایش و مانیتورینگ محیط زیست دریای کاسپی و برنامه کاری و بودجه دو سال آینده کنوانسیون تهران در مذاکرات کارشناسی مورد توافق قرار گرفت.
اهمیت این اسناد در آن است که یکی از چالشهای مدیریت این پهنه آبی، تفاوت در دادهها و شیوههای پایش کشورهای ساحلی است. پایش مشترک میتواند امکان ایجاد تصویری منطقهای و قابل مقایسه از کیفیت آب، میزان آلایندهها، تغییرات اکولوژیک و وضعیت زیستگاههای دریای کاسپی را فراهم کند.
آلودگی دریایی؛ از نفت و گاز تا منابع خشکی
پروتکل آکتائو با توجه به فعالیتهای نفت و گاز، حملونقل دریایی و احتمال وقوع سوانح و آلودگیهای فرامرزی اهمیت ویژهای دارد.
یک حادثه آلودگی در یک بخش دریای کاسپی لزوماً در همان محدوده باقی نمیماند و جریانهای آبی میتوانند آثار آن را به سواحل کشورهای دیگر منتقل کنند.
از سوی دیگر، بخش مهمی از آلودگیهای دریایی از خود دریا آغاز نمیشود. رودخانهها، پسابهای شهری و صنعتی، فعالیتهای کشاورزی و سایر منابع مستقر در خشکی میتوانند آلایندهها را وارد دریا کنند. برنامه اجرایی پروتکل مسکو نیز بر همین بخش از مسئله تمرکز دارد.
بنابراین حفاظت از دریای کاسپی نیازمند کنترل همزمان آلودگیهای دریایی و منابع آلاینده در خشکی و حوزههای آبریز است.
پایش مشترک؛ پایه تصمیمگیری آینده
برنامه مشترک پایش محیط زیست دریای کاسپی از دیگر خروجیهای مهم نشست تهران بود. این برنامه پس از ماهها پژوهش و برگزاری نشستهای کارشناسی میان پنج کشور نهایی شد و قرار است اجرای آن با همکاری کشورهای ساحلی دنبال شود.
پایش منظم کیفیت آب، آلایندهها، وضعیت زیستی، تغییرات تراز آب، زیستگاههای ساحلی و گونههای شاخص میتواند مبنای علمی تصمیمهای آینده باشد. اهمیت چنین برنامهای در شرایطی بیشتر است که سرعت تغییرات محیطزیستی دریای کاسپی افزایش یافته و بدون دادههای مشترک، طراحی سیاستهای منطقهای دشوار خواهد بود.
فوک کاسپی و تنوع زیستی در معرض فشار
فوک کاسپی، تنها پستاندار دریایی این پهنه آبی، یکی دیگر از موضوعات مورد توجه در نشست بود. این گونه در کنار ماهیان خاویاری، پرندگان مهاجر و دیگر گونههای وابسته به زیستگاههای ساحلی و دریایی، تحت تأثیر آلودگی، تغییرات اقلیمی و تخریب زیستگاه قرار دارد.
پروتکل حفاظت از تنوع زیستی دریای کاسپی نیز در مذاکرات مورد توجه قرار گرفت و بر تسریع روند پیوستن کشور باقیمانده و حرکت به سمت اجرای برنامه آن تأکید شد.
همچنین پیشنهاد تقویت همکاری میان کنوانسیون تهران و کنوانسیون رامسر مطرح شد؛ همکاریای که میتواند ارتباط میان مدیریت دریای کاسپی و حفاظت از تالابها، رودخانهها و زیستگاههای ساحلی را تقویت کند.
دبیرخانه دائمی؛ یکی از مسائل نهادی کنوانسیون
یکی دیگر از موضوعات مهم مذاکرات، توافق پنج کشور برای تعیین تکلیف دبیرخانه دائمی کنوانسیون تهران طی دو سال آینده بود. وجود یک ساختار اجرایی پایدار میتواند هماهنگی میان کشورهای عضو و پیگیری تصمیمها و برنامههای مشترک را تسهیل کند.
در کنار این موضوع، پروتکل ارزیابی اثرات زیستمحیطی فرامرزی نیز در دستور کار قرار گرفت. هدف این پروتکل آن است که پروژههایی با پیامدهای بالقوه فرامرزی، پیش از اجرا از منظر آثار محیطزیستی بر کشورهای دیگر نیز مورد ارزیابی قرار گیرند.
پلاستیک؛ تهدیدی که مرز نمیشناسد
آلودگی پلاستیکی نیز از دیگر موضوعات مطرحشده در چارچوب همکاریهای منطقهای بود. پروژهای برای مقابله با آلودگیهای پلاستیکی در دریای کاسپی در حال اجراست و ایران نیز در آن نقش دارد.
پسماندهای پلاستیکی میتوانند از طریق رودخانهها و سواحل وارد دریا شوند و سپس با جریانهای آبی به نقاطی دورتر منتقل شوند. بنابراین مقابله با این نوع آلودگی نیز نیازمند اقدام همزمان در خشکی، ساحل و دریاست.
آغاز ریاست دورهای ایران
با پایان نشست تهران، ریاست دورهای کنوانسیون تهران به ایران واگذار شد. این مسئولیت در شرایطی آغاز میشود که کاهش تراز آب، آلودگی، تغییرات اقلیمی و تهدیدهای مرتبط با تنوع زیستی نیازمند پیگیری مستمر و هماهنگی میان پنج کشور است.
از این منظر، دوره ریاست ایران میتواند فرصتی برای پیگیری برنامههای تصویبشده در تهران و تقویت روند همکاریهای منطقهای باشد؛ هرچند نتیجه این مسئولیت در نهایت به میزان اجرای تصمیمهای مشترک وابسته خواهد بود.
مسئله دریای کاسپی فقط محیط زیستی نیست
کاهش تراز آب و تغییرات اکولوژیک دریای کاسپی پیامدهایی فراتر از محیط زیست دارند. شیلات، گردشگری، بنادر، زیرساختهای ساحلی، کشاورزی و معیشت جوامع محلی همگی میتوانند از این تغییرات تأثیر بپذیرند.
به همین دلیل، حفاظت از دریای کاسپی را نمیتوان جدا از برنامهریزی اقتصادی و اجتماعی مناطق ساحلی دنبال کرد. هر تصمیم محیط زیستی درباره آینده این پهنه آبی، در نهایت میتواند بر الگوی توسعه و زندگی جوامع پیرامون آن نیز اثر بگذارد.
آزمون واقعی کاپ ۷ از پایان اجلاس آغاز میشود
کاپ ۷ تلاش کرد همکاری کشورهای ساحلی دریای کاسپی را از سطح گفتوگو و تعهدات کلی به سمت برنامههای اجرایی سوق دهد؛ از برنامههای مقابله با آلودگی و پایش مشترک گرفته تا حفاظت از تنوع زیستی، ارزیابی آثار فرامرزی و تعیین تکلیف ساختار دبیرخانه.
با این حال، تصویب اسناد به خودی خود به معنای حل بحران نیست.
ارزش واقعی تصمیمهای تهران زمانی مشخص خواهد شد که برنامه پایش مشترک به تولید دادههای مستمر و قابل مقایسه منجر شود، سازوکارهای مقابله با آلودگی در زمان وقوع حادثه قابلیت اجرا داشته باشند، کاهش تراز آب به برنامههای مشخص سازگاری تبدیل شود و حفاظت از زیستگاهها و گونههای در معرض تهدید در عمل تقویت شود.
دریای کاسپی اکنون بیش از بیانیه و تعهد، به همکاری مستمر، دادههای مشترک، منابع مالی و فنی و تصمیمهایی نیاز دارد که آثار آنها در ساحل و آب این پهنه آبی قابل مشاهده باشد. در نهایت، موفقیت کاپ ۷ نه با تعداد اسناد تصویبشده، بلکه با میزان تحقق آنها در سالهای آینده سنجیده خواهد شد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: کاپ ۷ کنوانسیون تهران؛ کاسپین در مسیر همکاری مشترک برای مقابله با بحرانهای محیط زیستی