گردشگری میراثمحور، هوش مصنوعی نباید گردشگری ایران را به چند مقصد مشهور محدود کند
به گزارش گلونی و به نقل از میراثآریا، عاطفه رشنویی، مدیر پایگاه میراث جهانی سامانه آبی تاریخی شوشتر، با اشاره به شعار روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ با عنوان «دستورکار دیجیتال و هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری»، تأکید کرد که ورود هوش مصنوعی به گردشگری فقط به معنای استفاده بیشتر از فناوری نیست، بلکه فرصتی برای بازنگری در شیوه معرفی مقصدها، حفاظت از میراث و توزیع جریان گردشگری است.
به گفته رشنویی، هوش مصنوعی در حال تغییر نحوه انتخاب مقصد، عملکرد صنعت گردشگری و طراحی تجربه سفر است. در چنین شرایطی، اگر تحول دیجیتال بدون سیاستگذاری مناسب و توجه به ملاحظات انسانی دنبال شود، ممکن است گردشگران بیش از گذشته به سمت چند مقصد و پلتفرم شناختهشده هدایت شوند و بخشهایی از ظرفیتهای کمترشناختهشده در حاشیه بمانند.
گردشگری ایران فراتر از چند جاذبه مشهور است
این مسئله برای ایران که مجموعهای گسترده از میراث جهانی فرهنگی، طبیعی و ترکیبی را در خود جای داده، اهمیت ویژهای دارد.
از چغازنبیل و تختجمشید تا سامانه آبی شوشتر، میدان نقشجهان، منظر فرهنگی میمند، شهر تاریخی یزد، منظر فرهنگی هورامان و بیابان لوت، میراث ایران فقط فهرستی از جاذبههای گردشگری نیست. هر یک از این مجموعهها بخشی از شبکهای متشکل از مکانها، منظرها، دانشها، مهارتها و روایتهای انسانی هستند که در طول زمان شکل گرفتهاند.
از همین رو، رشنویی تأکید دارد که بازطراحی گردشگری را نباید با دیجیتالیکردن میراث یکی دانست.
ایجاد پایگاههای اطلاعاتی، تورهای مجازی، تصاویر تعاملی و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی زمانی میتوانند برای میراث مفید باشند که به شناخت دقیقتر مکان و توزیع متوازنتر گردشگران کمک کنند؛ نه اینکه فقط همان مقاصد شناختهشده را بیشتر در معرض دید قرار دهند.
«بیشتر دیدهشدن» همیشه به معنای بهتر دیدهشدن نیست
یکی از نکات مهم در این رویکرد، تفاوت میان دیدهشدن یک اثر در فضای دیجیتال و ارزش واقعی آن است. میزان بازدید، تعداد تصاویر منتشرشده یا حضور یک مقصد در پلتفرمهای دیجیتال نمیتواند معیار ارزش میراثی آن باشد.
در مورد میراث جهانی، ارزش جهانی برجسته و الزامات مربوط به حفاظت از اصالت و تمامیت آثار، مبنای اصلی تصمیمگیری است. بنابراین فناوری باید در خدمت شناخت و حفاظت از این ارزشها قرار گیرد، نه اینکه منطق بازاریابی بر منطق حفاظت غلبه کند.
این موضوع در دورهای که الگوریتمها میتوانند بر انتخاب مقصد گردشگران اثر بگذارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر دادههای گردشگری فقط بر اساس میزان تقاضای فعلی تولید و پردازش شوند، مقصدهای پرطرفدار میتوانند باز هم بیشتر دیده شوند و چرخهای ایجاد شود که فرصت دیدهشدن مناطق کمترشناختهشده را کاهش دهد.
جامعه محلی باید در روایت دیجیتال مقصد سهم داشته باشد
رشنویی همچنین آینده گردشگری میراثمحور را بدون مشارکت جوامع محلی قابل تصور نمیداند.
خانههای تاریخی، بازارها، غذا، موسیقی، آیینها، مهارتهای سنتی، کشاورزی و حتی شیوه ارتباط مردم با آب و سرزمین، زمانی میتوانند بخشی از تجربه گردشگری باشند که صاحبان و حاملان این میراث در فرآیند معرفی و بهرهبرداری از آن حضور داشته باشند و سهمی واقعی از منافع گردشگری به دست آورند.
از این منظر، دیجیتالیشدن میتواند به جای حذف روایتهای محلی، امکان حضور گستردهتر آنها را در بازار گردشگری فراهم کند؛ به شرط آنکه فناوری صرفاً به ابزار تبلیغاتی برای چند مقصد شناختهشده تبدیل نشود.
زیرساخت داده؛ حلقه مفقوده گردشگری میراثمحور
یکی از پیشنهادهای مطرحشده در این یادداشت، ایجاد زیرساخت داده میراثمحور است؛ زیرساختی که اطلاعات آن فقط به مختصات جغرافیایی و تصاویر یک بنا محدود نباشد.
در چنین سامانهای میتوان اطلاعات مربوط به ارزشهای میراثی، روایتهای معتبر، ظرفیت بازدید، حساسیتهای حفاظتی، میراث ناملموس، اقتصاد محلی و ارتباط میان اجزای یک منظر یا مجموعه را نیز در نظر گرفت.
وجود چنین دادهای میتواند هم برای گردشگران و هم برای برنامهریزان، پژوهشگران و مدیران مقصد کاربرد داشته باشد و تصمیمگیری درباره توسعه گردشگری را از اتکا به اطلاعات پراکنده به سمت دادههای دقیقتر و جامعتر سوق دهد.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای توزیع متوازنتر گردشگری
از این منظر، آینده گردشگری ایران لزوماً در افزایش تعداد بازدیدکنندگان چند سایت مشهور خلاصه نمیشود. ایجاد ارتباط میان مقصدها، طولانیتر شدن سفر، توزیع جغرافیایی بازدید و شکلگیری تجربههای عمیقتر در مناطقی که هنوز بهدرستی معرفی نشدهاند، میتواند بخشی از مسیر آینده گردشگری کشور باشد.
هوش مصنوعی میتواند در این مسیر نقش مهمی داشته باشد؛ اما تصمیم درباره اینکه چه چیزی روایت شود، چگونه روایت شود و چه بخشی از یک میراث به دلیل حساسیتهای حفاظتی نباید در معرض مصرف گسترده قرار گیرد، همچنان نیازمند دانش تخصصی و تصمیمگیری انسانی است.
رشنویی در پایان تأکید کرده است که شعار روز جهانی گردشگری ۲۰۲۶ برای ایران بیش از آنکه صرفاً درباره فناوری باشد، فرصتی برای بازنگری در رابطه میان میراث، مردم، گردشگران و آینده است؛ آیندهای که در آن میراث جهانی ایران نه مجموعهای از نقاط روی نقشه، بلکه شبکهای زنده از ارزشها، انسانها و سرزمینها دیده شود.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: هوش مصنوعی چگونه آینده گردشگری ایران را تغییر میدهد؟