تیلاپیا؛ از بحران تالابهای خوزستان تا جدال بر سر پرورش
به گزارش گلونی، ماهی تیلاپیا این روزها دوباره به یکی از موضوعات بحثبرانگیز حوزه محیط زیست و شیلات تبدیل شده است. از یک سو، گزارشها از گسترش این گونه مهاجم در تالابها و رودخانههای خوزستان و آسیب به جمعیت ماهیان بومی حکایت دارند و از سوی دیگر، موافقان پرورش تیلاپیا بر ظرفیتهای اقتصادی و غذایی آن تأکید میکنند. اما آیا میتوان این دو موضوع را یکی دانست؟ آیا مخالفت با ورود و گسترش تیلاپیا در طبیعت، لزوماً به معنای مخالفت با پرورش کنترلشده آن است؟
گزارش خبرگزاری پیامما درباره وضعیت تیلاپیا در آبهای خوزستان و یادداشت منتشرشده در همین رسانه درباره ضرورت تفکیک مخاطرات محیط زیستی از ظرفیتهای آبزیپروری، دو سوی این بحث را روشن میکنند؛ بحثی که به نظر میرسد بیش از هر چیز به مدیریت علمی و نظارت دقیق نیاز دارد.
تیلاپیا چگونه به تهدیدی برای آبهای خوزستان تبدیل شد؟
تیلاپیا نام یک گونه مشخص نیست، بلکه به گروهی از ماهیان خانواده سیکلیده گفته میشود که گونههای مختلف آن از نظر ویژگیهای زیستی و رفتار اکولوژیک تفاوت دارند. همین تفاوت، یکی از نکات مهم در بررسی پیامدهای حضور این ماهی در طبیعت است.
برای نمونه، در مطالعات انجامشده در تالاب شادگان، گونههای تیلاپیای زیلی و اورئوس شناسایی شدهاند. تیلاپیای نیل نیز گونهای است که در صنعت آبزیپروری جهان کاربرد گستردهای دارد. بنابراین، نمیتوان تمام ویژگیها و پیامدهای محیط زیستی یک گونه را بدون بررسی به سایر گونههای این گروه تعمیم داد.
بااینحال، گسترش تیلاپیای زیلی در منابع آبی خوزستان به یک نگرانی جدی برای محیط زیست و جوامع محلی تبدیل شده است. این ماهی بهدلیل تکثیر سریع، همهچیزخوار بودن و مقاومت بالا در برابر شرایط نامساعد محیطی، میتواند با گونههای بومی برای غذا و زیستگاه رقابت کند و به تخم و بچهماهیهای دیگر آسیب برساند.
این گونه نخستین بار در سال ۱۳۹۰ در تالاب بینالمللی شادگان و رودخانه کارون مشاهده شد و بهتدریج در دیگر زیستگاههای آبی استان گسترش یافت.
سید عادل مولا، معاون محیط زیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان، در گفتوگو با خبرگزاری پیامما اعلام کرده است که تالابهای شادگان، هورالعظیم و بامدژ و رودخانههای کارون، دز، کرخه، جراحی و زهره به این گونه مهاجم آلوده شدهاند. به گفته او، برآوردها نشان میدهد حدود ۶۰ درصد منابع آبی خوزستان با تیلاپیا درگیر هستند.
پیامدهای این گسترش را میتوان در زندگی صیادان محلی هم دید. صیادان هورالعظیم و شادگان از کاهش ماهیان بومی و افزایش سهم تیلاپیا در صید خود میگویند. در تالاب شادگان، برخی صیادان برآورد کردهاند که ۶۰ تا ۷۰ درصد صیدشان به این ماهی اختصاص دارد؛ ماهیای که بازار فروش مناسبی ندارد و جایگزین گونههای ارزشمند بومی شده است.
کاهش جمعیت ماهیانی مانند بنی، برزم، حمری و شیربت، در کنار گسترش صید غیرمجاز با شوکر، فشار مضاعفی بر معیشت صیادان سنتی وارد کرده است. برخی از آنها حتی ناچار شدهاند شغل آباواجدادی خود را کنار بگذارند و به فعالیتهای دیگری روی بیاورند.
در هورالعظیم نیز وضعیت نگرانکننده گزارش شده است. بر اساس اظهارات مسئول وقت یگان حفاظت این تالاب، در نیمه نخست سال ۱۴۰۳ بیش از یک میلیون قطعه تیلاپیای زیلی زندهگیری و معدوم شده است. این در حالی است که صیادان محلی تمایل چندانی به صید این ماهی ندارند؛ زیرا بازار مناسبی برای فروش آن وجود ندارد.
پرورش تیلاپیا؛ مسئلهای فراتر از ممنوعیت یا آزادی
در چنین شرایطی، بحث صدور مجوزهای جدید پرورش تیلاپیا بار دیگر مطرح شده است. سازمان حفاظت محیط زیست با توسعه این فعالیت مخالفت کرده و حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی این سازمان، در مکاتبات اخیر خود با نهادهای مختلف، نسبت به گسترش این گونه در منابع آبی طبیعی هشدار داده است.
از سوی دیگر، کمیسیون اصل ۹۰ مجلس در شهریور ۱۴۰۵ مصوبه سال ۱۳۹۷ سازمان حفاظت محیط زیست درباره توقف تولید تیلاپیا را غیرقانونی دانسته و خواستار بررسی مجدد موضوع شده است. این اختلافنظرها در شرایطی ادامه دارد که پیشتر نیز گزارشهایی از پرورش غیرمجاز این ماهی در برخی مناطق کشور منتشر شده بود.
اما نکته مهم این است که حضور یک گونه غیربومی در تالابها و رودخانهها را نباید با پرورش کنترلشده همان گونه در مزارع استاندارد یکسان دانست.
یکی از پرسشهای اساسی این است که تیلاپیا از چه مسیرهایی وارد منابع آبی طبیعی شده است؟ آیا رهاسازی ناخواسته بچهماهیها، فرار از مراکز پرورشی، فعالیت مراکز تحقیقاتی بدون مجوزهای محیط زیستی یا انتقال از طریق آبهای مشترک در این اتفاق نقش داشتهاند؟
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۱۴۰۱ با عنوان «رویکردها و سیاستهای توسعه پرورش ماهی تیلاپیا در کشور» دو مسیر احتمالی ورود این ماهی به منابع آبی خوزستان را انتقال از آبهای مشترک با عراق و انتقال از طریق مراکز تحقیقاتی یا بخش خصوصی داخلی معرفی کرده است. در همین گزارش به پرورش گونه زیلی در پژوهشکده آبزیپروری جنوب کشور، بدون موافقت سازمان حفاظت محیط زیست، نیز اشاره شده است.
بنابراین، پیش از هر تصمیم تازه درباره صدور مجوز، باید منشأ ورود گونههای غیربومی، عملکرد مراکز تکثیر و ضعفهای نظارتی بهدقت بررسی شود.
ظرفیت اقتصادی تیلاپیا را هم باید دید
در سوی دیگر این بحث، نمیتوان اهمیت اقتصادی و غذایی تیلاپیا را نادیده گرفت. این ماهی بهدلیل رشد مناسب، ضریب تبدیل غذایی مطلوب، گوشت سفید و امکان پرورش در سامانههای متراکم و کنترلشده، یکی از محصولات مهم آبزیپروری در جهان محسوب میشود.
در شرایطی که کشور با محدودیت منابع آب شیرین و ضرورت ایجاد فرصتهای شغلی در بخش کشاورزی و شیلات روبهرو است، بررسی ظرفیتهای اقتصادی این صنعت میتواند منطقی باشد. البته چنین توسعهای فقط زمانی قابل دفاع است که خطرهای محیط زیستی آن بهدرستی شناسایی و کنترل شوند.
استفاده از بچهماهیهای شناسنامهدار، جلوگیری از تکثیر و خروج ناخواسته ماهی از مزارع، طراحی سامانههای ایمن، تصفیه پساب و نظارت مستمر محیط زیست از جمله الزاماتی است که باید در هر برنامه توسعه پرورش تیلاپیا جدی گرفته شوند.
به بیان دیگر، مخالفت با رهاسازی و گسترش کنترلنشده تیلاپیا در طبیعت، نباید با مخالفت کلی با ظرفیتهای صنعت آبزیپروری اشتباه گرفته شود. همانطور که دفاع از تولید این ماهی نیز نمیتواند توجیهی برای نادیده گرفتن خطرهای محیط زیستی آن باشد.
همه مشکلات تالابها را نمیتوان به تیلاپیا نسبت داد
نکته دیگری که در بررسی وضعیت تالابهای کشور نباید فراموش شود، مجموعه فشارهای همزمانی است که این زیستبومها را تهدید میکنند.
کاهش حقابه تالابها، ورود پسابهای کشاورزی و صنعتی، تخریب زیستگاهها، تغییرات هیدرولوژیک و فشار صیادی، همگی میتوانند در کاهش جمعیت ماهیان بومی و برهم خوردن تعادل اکولوژیک نقش داشته باشند.
البته طرح این عوامل به معنای کماهمیت دانستن خطر تیلاپیا نیست. گسترش این گونه در آبهای خوزستان و تأثیر آن بر ترکیب صید و معیشت صیادان محلی، موضوعی جدی است که نمیتوان از کنار آن گذشت. اما برای شناخت دقیق سهم هر عامل، به مطالعات علمی و پایش مستمر نیاز داریم.
از سوی دیگر، مقابله با جمعیت مستقرشده تیلاپیا نیز به برنامهای عملی و مبتنی بر شواهد نیاز دارد. سیدمحمدرضا فاطمی، ماهیشناس و استاد دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران، عقیمسازی را یکی از راهکارهای کنترل تکثیر این ماهی میداند، هرچند هزینه بالای آن تاکنون مانع اجرای گسترده این روش شده است. او همچنین پیشنهاد کرده است که شیلات با خرید تیلاپیای صیدشده از صیادان محلی و استفاده از آن برای تولید خمیره ماهی، انگیزه اقتصادی لازم برای صید این گونه را فراهم کند.
حفاظت از تالاب و توسعه آبزیپروری نباید مقابل هم قرار بگیرند
ماجرای تیلاپیا نشان میدهد که تصمیمگیری درباره گونههای غیربومی به نگاهی دقیقتر از موافقت یا مخالفت مطلق نیاز دارد. نمیتوان خسارتهای محیط زیستی حضور کنترلنشده این ماهی را نادیده گرفت؛ همانطور که نمیتوان بدون بررسی علمی، تمام ظرفیتهای پرورش آن را محکوم کرد.
مسئله اصلی، تفکیک میان پرورش مسئولانه و رهاسازی یا گسترش ناخواسته گونههای غیربومی در طبیعت است. این تفکیک باید در سیاستگذاریهای شیلاتی، صدور مجوزها و نظارت بر مراکز پرورش جدی گرفته شود.
تالابها برای حفظ تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی به حفاظت واقعی نیاز دارند و صنعت آبزیپروری نیز برای توسعه پایدار به ضوابط روشن و نظارت مؤثر وابسته است. مدیریت درست زمانی معنا پیدا میکند که نه حفاظت از طبیعت قربانی تولید شود و نه ظرفیتهای اقتصادی تولید، بدون بررسی علمی کنار گذاشته شوند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ضوابط پرورش ماهی تیلاپیا در چهار استان به کمیسیون اصل ۹۰ اعلام شد
