جنگ و امنیت محیط زیستی دریا؛ سرنوشت نهنگ‌ها در خلیج فارس و دریای عمان
از نهنگ‌های براید در آب‌های جنوبی ایران تا ضرورت حفاظت از حیات دریایی در روزهای جنگ
دریا در میانه بحران
به گزارش گلونی، نهنگ‌ها از شگفت‌انگیزترین ساکنان دریاها و اقیانوس‌ها هستند؛ پستاندارانی بزرگ که برای ادامه حیات به محیطی سالم، زیستگاهی امن، دسترسی به غذا و امکان ارتباط صوتی با همنوعان خود نیاز دارند. خلیج فارس و دریای عمان نیز زیستگاه گونه‌های گوناگون پستانداران دریایی‌اند؛ آب‌هایی که سال‌هاست با فشار فعالیت‌های انسانی، صید، تردد شناورها، آلودگی و تخریب زیستگاه‌های دریایی روبه‌رو هستند.
اکنون، در شرایط جنگ و تشدید تنش‌های نظامی در منطقه، پرسشی مهم‌تر پیش روی ما قرار دارد: در میانه بحران‌های امنیتی و نظامی، چه بر سر حیات دریایی می‌آید و چگونه می‌توان از گونه‌هایی حفاظت کرد که در برابر بسیاری از پیامدهای جنگ آسیب‌پذیرند و امکان گریز از همه خطرها را ندارند؟
این پرسش تنها درباره نهنگ‌ها نیست؛ درباره مسئولیت ما در برابر همه موجودات زنده‌ای است که در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان زندگی می‌کنند.
نهنگ براید؛ ساکن آب‌های گرم منطقه
نهنگ براید (Bryde’s whale) با نام علمی Balaenoptera edeni یکی از نهنگ‌های بزرگ بالین‌دار و از گونه‌های شناخته‌شده آب‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است. این گونه در آب‌های اقیانوسی و مناطق ساحلی حضور دارد و با عبور دادن آب از میان صفحات شاخی بالین، موجودات کوچک دریایی را جدا می‌کند. غذای اصلی آن را ماهی‌های کوچک و گروهی تشکیل می‌دهند و در برخی مناطق از سخت‌پوستان نیز تغذیه می‌کند.
نهنگ براید برای تنفس به سطح آب می‌آید و معمولاً به‌تنهایی یا در گروه‌های کوچک دیده می‌شود. اندازه بدن آن بسته به جمعیت و زیرگونه متفاوت است و طول برخی افراد می‌تواند به حدود ۱۵ متر یا بیشتر برسد.
برخی جمعیت‌های این گونه در آب‌های گرمسیری حضور نسبتاً پایداری دارند؛ ازاین‌رو، سلامت زیستگاه‌های محلی و شرایط تغذیه‌ای منطقه برای بقای آن‌ها اهمیت فراوانی دارد. حضور نهنگ براید در آب‌های جنوبی ایران نیز یادآور این واقعیت است که این پهنه آبی فقط مسیر کشتیرانی، صیادی و فعالیت‌های اقتصادی نیست، بلکه زیستگاه گونه‌های ارزشمند حیات وحش دریایی نیز به شمار می‌رود.
گزارش‌هایی از مشاهده و به‌گل‌نشستن نهنگ‌ها در سواحل جنوبی ایران
در سال‌های گذشته، گزارش‌هایی از مشاهده و به‌گل‌نشستن لاشه نهنگ‌ها در بخش‌هایی از سواحل جنوبی کشور منتشر شده است. در آذرماه ۱۳۹۹، گزارش‌هایی درباره مشاهده دو لاشه نهنگ در محدوده جزیره کیش منتشر شد که یکی از آن‌ها به نهنگ براید نسبت داده شده بود.
در شهریورماه ۱۴۰۵ نیز گزارشی از به‌گل‌نشستن یک نهنگ براید در محدوده بندرچارک منتشر شد. در گزارش‌های اولیه به جراحاتی در ناحیه شکم اشاره شده و احتمال برخورد جانور با شناور یا پروانه آن به‌عنوان یکی از فرضیه‌های قابل بررسی مطرح شده است. بااین‌حال، تشخیص قطعی علت مرگ به بررسی‌های تخصصی نیاز دارد.
همچنین خبرگزاری مهر هرمزگان در گزارشی به تاریخ ۱۵ آبان ۱۴۰۵، از مشاهده لاشه یک نهنگ در ساحل غربی جزیره کیش خبر داد. بر اساس این گزارش، در زمان انتشار خبر، گونه جانور و علت مرگ آن مشخص نبود و بررسی‌های لازم از سوی اداره محیط زیست در دستور کار قرار داشت. این گزارش تازه از دو جهت اهمیت دارد: نخست، بار دیگر توجه‌ها را به حضور نهنگ‌ها و آسیب‌پذیری پستانداران دریایی در آب‌های اطراف کیش جلب می‌کند؛ دوم، نشان می‌دهد که برای اعلام گونه و علت مرگ باید منتظر بررسی کارشناسی ماند. در بررسی چنین رخدادهایی باید میان «مشاهده لاشه»، «تشخیص گونه»، «شناسایی جراحت» و «تعیین علت مرگ» تفاوت قائل شد. مشاهده بریدگی یا آسیب در بدن جانور ممکن است احتمال برخورد با شناور یا پروانه آن را مطرح کند، اما تعیین عامل دقیق به بررسی کالبدشناختی و شواهد تکمیلی نیاز دارد.
آمار علمی چه می‌گوید؟ تهدیدها پیش از جنگ هم وجود داشته‌اند
یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های منتشرشده درباره پستانداران دریایی سواحل جنوبی ایران، تصویری ارزشمند از وضعیت این جانوران ارائه می‌کند. در مقاله‌ای با عنوان «ثبت موارد به‌گل‌نشستن پستانداران دریایی در سواحل جنوبی ایران طی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰» که در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی Zoology in the Middle East منتشر شده است، ۱۶۷ رویداد به‌گل‌نشستن شامل ۱۷۷ فرد از ۱۴ گونه پستاندار دریایی بررسی شده‌اند. این گونه‌ها شامل ۱۱ گونه نهنگ دندان‌دار، دو گونه نهنگ بالین‌دار و گاو دریایی بوده‌اند.
بر پایه نتایج این پژوهش، ۴۷ درصد موارد ثبت‌شده مربوط به استان هرمزگان و ۳۷ درصد مربوط به استان بوشهر بوده است. همچنین، از میان ۱۰۴ موردی که اطلاعات کافی برای تحلیل داشتند، در بیش از ۶۵ درصد نشانه‌هایی از تعامل با فعالیت‌های صیادی مشاهده شده است. این آمار مربوط به مجموعه پستانداران دریایی است، نه فقط نهنگ‌ها. بااین‌حال، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیش از تشدید تنش‌های نظامی نیز پستانداران دریایی آب‌های جنوبی ایران با فشارهای انسانی جدی روبه‌رو بوده‌اند.
بنابراین، جنگ را نباید تنها عامل تهدیدکننده این جانوران دانست؛ بلکه باید آن را در کنار فشارهای پیشین و به‌عنوان عاملی بالقوه تشدیدکننده بررسی کرد. این پژوهش همچنین بر اهمیت ثبت منظم رخدادها و تقویت شبکه پایش پستانداران دریایی در سواحل جنوبی ایران تأکید دارد.
جنگ چگونه می‌تواند حیات نهنگ‌ها را تهدید کند؟
دریا در زمان جنگ فقط محل عبور شناورها و اجرای عملیات نظامی نیست. فعالیت‌های نظامی و افزایش ناامنی دریایی می‌توانند از مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم بر محیط زیست اثر بگذارند. مهم است تأکید کنیم که مشاهده یک لاشه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند جنگ علت مرگ بوده است؛ اما جنگ می‌تواند مجموعه‌ای از خطرها را ایجاد یا تشدید کند که باید در بررسی‌های علمی لحاظ شوند.
۱. برخورد شناورها و آسیب‌های فیزیکی
افزایش یا تغییر الگوی تردد شناورهای نظامی، تجاری و امدادی، تغییر مسیر کشتی‌ها و شرایط غیرعادی کشتیرانی می‌تواند در برخی مناطق خطر برخورد شناورها با پستانداران دریایی را افزایش دهد. نهنگ‌ها برای تنفس به سطح آب می‌آیند و گاهی در نزدیکی سطح شنا می‌کنند. برخورد با بدنه شناور یا پروانه آن ممکن است به جراحات شدید، شکستگی، خون‌ریزی داخلی و حتی مرگ جانور منجر شود. بااین‌حال، برای اثبات ارتباط یک مورد مرگ با برخورد شناور، باید نشانه‌های کالبدشناختی و شواهد میدانی بررسی شوند. حتی در مواردی که جراحت ناشی از برخورد تأیید می‌شود، تعیین نوع شناور یا زمان دقیق حادثه همیشه امکان‌پذیر نیست.
۲. آلودگی صوتی و اختلال در ارتباط
صدا برای نهنگ‌ها و دیگر آب‌بازسانان اهمیت حیاتی دارد. آن‌ها از صوت برای ارتباط، یافتن غذا، جهت‌یابی و دریافت اطلاعات از محیط اطراف استفاده می‌کنند. کمیسیون بین‌المللی صید نهنگ در توضیحات خود درباره صداهای انسان‌ساخت در محیط دریایی، صدا را یکی از مهم‌ترین ابزارهای بقا برای آب‌بازسانان می‌داند؛ ابزاری که در تغذیه، مهاجرت و تولیدمثل نقش دارد.
نهنگ‌های دندان‌دار، مانند دلفین‌ها و نهنگ‌های منقاردار، از پژواک‌یابی برای یافتن طعمه و تشخیص محیط استفاده می‌کنند. نهنگ‌های بالین‌دار، مانند نهنگ براید، نیز از صدا برای ارتباط و تعامل با محیط بهره می‌برند؛ هرچند الگوی تولید و دریافت صدا در گروه‌های مختلف نهنگ‌ها یکسان نیست.
آلودگی صوتی انسان‌ساخت در محیط زیر آب را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد: صداهای شدید و مقطعی، مانند برخی فعالیت‌های لرزه‌نگاری و سونارهای نظامی، و صداهای مداوم‌تر، مانند صدای ناشی از کشتیرانی و فعالیت‌های صنعتی. هر دو گروه، بسته به شدت، فرکانس، فاصله و مدت مواجهه، می‌توانند بر رفتار و فیزیولوژی پستانداران دریایی اثر بگذارند.
در شرایط جنگی، انفجارهای زیرآبی، برخی سامانه‌های صوتی نظامی و افزایش تردد شناورها ممکن است محیط صوتی دریا را تغییر دهند. این تغییرات می‌توانند در برخی شرایط موجب اختلال در ارتباط صوتی، تغییر رفتار، دورشدن جانوران از زیستگاه یا دشوارشدن یافتن غذا شوند. در مواجهه با صداهای بسیار شدید نیز احتمال آسیب شنوایی مطرح است.
در برخی مناطق جهان، ارتباط میان فعالیت سونار نظامی و به‌گل‌نشستن دسته‌جمعی بعضی گونه‌های نهنگ منقاردار بررسی و مستند شده است. گزارش NOAA درباره به‌گل‌نشستن نهنگ‌های منقاردار در مجمع‌الجزایر ماریانا و ارتباط احتمالی آن با سونار، اهمیت بررسی آثار صوتی فعالیت‌های نظامی را نشان می‌دهد؛ اما نباید آن را بدون شواهد کافی به همه گونه‌ها، از جمله نهنگ براید، تعمیم داد یا علت یک مورد مرگ مشخص را صرفاً به فعالیت صوتی نظامی نسبت داد.
۳. نشت نفت، سوخت و آلاینده‌ها
آسیب به نفتکش‌ها، شناورها، تأسیسات بندری و زیرساخت‌های نفتی می‌تواند خطر ورود نفت، سوخت و مواد شیمیایی به محیط دریایی را افزایش دهد. آلودگی نفتی ممکن است از راه تماس با پوست و بافت‌های بدن، بلع مواد آلوده یا ورود آلاینده‌ها به زنجیره غذایی بر سلامت جانوران دریایی اثر بگذارد. شدت و نوع آثار آن به ماهیت ماده آلاینده، مقدار انتشار، مدت مواجهه و شرایط محیطی بستگی دارد. خلیج فارس که از پیش با فعالیت‌های گسترده نفتی و حمل‌ونقل دریایی روبه‌روست، در شرایط جنگی آسیب‌پذیرتر شده است. ازاین‌رو، پایش آب، رسوبات و زیستگاه‌های دریایی در محدوده حوادث احتمالی اهمیت دارد؛ حتی اگر در یک حادثه، نشت گسترده نفت گزارش نشده باشد.
۴. مین‌ها و مهمات عمل‌نکرده
وجود مین‌های دریایی، مهمات منفجرنشده و بقایای تجهیزات نظامی می‌تواند خطرهایی برای حیات دریایی ایجاد کند. انفجار زیر آب، بسته به شدت، فاصله و ویژگی‌های موج فشار و صوت، ممکن است به جانوران دریایی آسیب برساند. همچنین، باقی‌ماندن مهمات و تجهیزات نظامی در بستر دریا می‌تواند در بلندمدت برای زیستگاه‌های حساس و فعالیت‌های صیادی خطرآفرین باشد. بررسی و پاک‌سازی این بقایا باید صرفاً از سوی نهادهای متخصص و در شرایط ایمن انجام شود.
۵. اختلال در پایش و امدادرسانی
یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده جنگ، دشوارشدن فعالیت‌های علمی و حفاظتی است. محدودیت تردد دریایی، ناامنی مناطق ساحلی، کاهش دسترسی کارشناسان و اختلال در فعالیت نهادهای مسئول می‌تواند ثبت و بررسی موارد به‌گل‌نشستن جانوران را با مشکل روبه‌رو کند. تأخیر در بررسی لاشه باعث از بین رفتن بخشی از شواهد و دشوارترشدن تشخیص علت مرگ می‌شود. در چنین شرایطی، حتی اگر تعداد رخدادها افزایش پیدا کند، ممکن است بخشی از آن‌ها ثبت نشوند. بنابراین، کاهش یا افزایش گزارش‌های مردمی به‌تنهایی معیار قابل اتکایی برای ارزیابی وضعیت واقعی جمعیت پستانداران دریایی نیست.
۶. فشار بر صیادی و معیشت ساحلی
جنگ می‌تواند فعالیت‌های صیادی را مختل کند، نظارت بر صید را کاهش دهد و الگوی بهره‌برداری از منابع دریایی را تغییر دهد. صید غیرمجاز یا استفاده از تجهیزات نامناسب نیز می‌تواند خطر گرفتارشدن نهنگ‌ها، دلفین‌ها و دیگر پستانداران دریایی در تورها و ادوات صیادی را افزایش دهد.
چرا نباید علت مرگ را بدون بررسی اعلام کرد؟
یکی از چالش‌های مهم در حفاظت از پستانداران دریایی، تشخیص علت واقعی مرگ است. یک نهنگ ممکن است بر اثر بیماری، سوءتغذیه، برخورد با شناور، گرفتارشدن در ادوات صیادی، آلودگی، عوامل طبیعی یا ترکیبی از فشارهای محیطی و انسانی جان خود را از دست بدهد. مشاهده لاشه در ساحل به‌تنهایی علت مرگ را مشخص نمی‌کند. ممکن است جانور در فاصله‌ای دور از ساحل تلف شده باشد و جریان‌های دریایی پس از مدتی لاشه را به ساحل رسانده باشند.
کالبدگشایی پستانداران دریایی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره سلامت جانور، گونه و وضعیت محیط دریایی فراهم کند؛ اما تشخیص علت مرگ همیشه ساده نیست. بر اساس راهنمای NOAA Fisheries، بررسی لاشه ممکن است به معاینه بیرونی و داخلی، نمونه‌برداری، آزمایش‌های میکروسکوپی، بررسی ژنتیکی و آزمایش‌های تشخیصی دیگر نیاز داشته باشد. نتایج نیز معمولاً فوری نیستند و ممکن است چند هفته تا چند ماه زمان ببرند. تجزیه لاشه نیز می‌تواند امکان شناسایی برخی نشانه‌های ظریف را از بین ببرد. در نتیجه، حتی پس از کالبدگشایی نیز ممکن است تعیین علت قطعی مرگ امکان‌پذیر نباشد.
بنابراین، هر لاشه نهنگ باید به‌عنوان فرصتی علمی برای شناخت وضعیت محیط دریایی بررسی شود؛ نه اینکه پیش از انجام بررسی‌های لازم، علت مرگ آن قطعی اعلام شود. در شرایط جنگ، این بررسی‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند؛ زیرا ممکن است آثار فعالیت‌های انسانی و نظامی در کنار عوامل طبیعی بر وضعیت جانور تأثیر گذاشته باشند.
از ثبت لاشه تا پایش صوتی؛ چه باید کرد؟
حفاظت از نهنگ‌ها و دیگر پستانداران دریایی در خلیج فارس و دریای عمان به برنامه‌ای منسجم، علمی و بین‌دستگاهی نیاز دارد. این برنامه باید در شرایط جنگی نیز تا حد امکان ادامه یابد و پس از پایان بحران تقویت شود.
مهم‌ترین اقدامات پیشنهادی عبارت‌اند از:
۱. ایجاد و تکمیل بانک اطلاعاتی پستانداران دریایی: ثبت همه موارد مشاهده، آسیب‌دیدگی، به‌گل‌نشستن و مرگ جانوران با اطلاعاتی مانند تاریخ، موقعیت جغرافیایی، گونه، وضعیت لاشه و نشانه‌های احتمالی آسیب.
۲. تقویت شبکه واکنش سریع: هماهنگی میان سازمان حفاظت محیط زیست، مراکز دانشگاهی، دامپزشکان حیات وحش، تشکل‌های محیط‌زیستی و جوامع محلی برای رسیدگی سریع به موارد گزارش‌شده.
۳. انجام کالبدگشایی و نمونه‌برداری تخصصی: بررسی لاشه‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن و پیش از پیشرفت فساد لاشه، برای تشخیص دقیق‌تر علت مرگ و شناسایی آثار احتمالی برخورد، صید، بیماری یا آلودگی.
۴. پایش صوتی زیر آب: شناسایی مناطق حساس و بررسی تغییرات محیط صوتی در نقاطی که فعالیت‌های نظامی، صنعتی و کشتیرانی در آن‌ها افزایش یافته است. این پایش باید با رعایت ملاحظات ایمنی و دسترسی قانونی انجام شود.
۵. پایش تردد شناورها و کاهش خطر برخورد: شناسایی مسیرهای پرتردد و زیستگاه‌های مهم پستانداران دریایی و بررسی امکان مدیریت مسیر عبور و سرعت شناورها در مناطق حساس، در چارچوب مقررات و شرایط ایمنی دریانوردی.
۶. آموزش صیادان و جوامع ساحلی: صیادان و دریانوردان از نخستین گروه‌هایی هستند که ممکن است با نهنگ‌ها و دلفین‌ها مواجه شوند. آموزش آن‌ها درباره نحوه گزارش‌دهی، پیشگیری از برخورد و رهاسازی ایمن جانوران گرفتار در تجهیزات صیادی اهمیت زیادی دارد.
۷. همکاری علمی منطقه‌ای و بین‌المللی: نهنگ‌ها مرزهای سیاسی را نمی‌شناسند. حفاظت از آن‌ها به همکاری کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان، تبادل داده‌های علمی و اجرای برنامه‌های مشترک پایش نیاز دارد.
۸. ارزیابی آثار محیط زیستی جنگ: بررسی آثار احتمالی انفجارها، نشت مواد آلاینده، آسیب به زیرساخت‌های دریایی و بقایای مهمات بر زیستگاه‌ها و گونه‌های دریایی، با روش‌های علمی و در زمان مناسب.
این اقدامات می‌تواند در قالب یک برنامه ملی با عنوان «برنامه پایش و حفاظت از نهنگ‌ها و پستانداران دریایی خلیج فارس و دریای عمان» تدوین و اجرا شود.
مردم در مواجهه با لاشه نهنگ‌ها چه کنند؟
گزارش‌های مردمی می‌توانند نقش مهمی در شناسایی و ثبت رخدادها داشته باشند. اگر شهروندان با لاشه یا پستاندار دریایی آسیب‌دیده روبه‌رو شدند، لازم است:
- از نزدیک‌شدن، لمس‌کردن، جابه‌جایی یا بریدن لاشه خودداری کنند.
- از فاصله امن و در مکانی مجاز، عکس و فیلم تهیه کنند.
- زمان و محل دقیق مشاهده را ثبت کنند.
- موضوع را به اداره حفاظت محیط زیست یا مراجع رسمی مسئول گزارش دهند.
- از ورود کودکان و حیوانات خانگی به محدوده لاشه جلوگیری کنند.
- در صورت مشاهده نهنگ زنده گرفتار یا آسیب‌دیده، بدون تلاش برای کشیدن، هل‌دادن یا دستکاری جانور، موضوع را به کارشناسان اطلاع دهند.
- در شرایط جنگی یا محدودیت‌های امنیتی، وارد مناطق عملیاتی و محدوده‌های ممنوعه نشوند و گزارش‌دهی را از راه دور انجام دهند.
حتی لاشه یک جانور مرده می‌تواند حامل عوامل بیماری‌زا یا آلاینده باشد و بررسی آن باید به افراد آموزش‌دیده سپرده شود. NOAA نیز ثبت تاریخ و مکان دقیق، تعداد جانوران، وضعیت زنده یا مرده‌بودن و تهیه تصویر از فاصله امن را برای ارتقای کیفیت بررسی‌ها مهم می‌داند. لاشه یک نهنگ فقط یک جانور مرده نیست؛ منبعی ارزشمند از اطلاعات علمی درباره وضعیت سلامت دریا و عوامل تهدیدکننده حیات دریایی است.
امنیت محیط زیستی دریا؛ مسئولیتی فراتر از جنگ
خلیج فارس و دریای عمان فقط پهنه‌هایی برای تجارت، انرژی، کشتیرانی و رقابت‌های سیاسی و نظامی نیستند. این آب‌ها زیستگاه مجموعه‌ای از گونه‌های ارزشمند دریایی‌اند که بقای آن‌ها به سلامت اکوسیستم وابسته است.
پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که پستانداران دریایی سواحل جنوبی ایران پیش از جنگ نیز با تهدیدهایی مانند تعامل با فعالیت‌های صیادی روبه‌رو بوده‌اند. اکنون لازم است بررسی کنیم که شرایط جنگی چه فشارهای تازه‌ای بر این تهدیدها افزوده و آیا تغییر قابل اندازه‌گیری در وضعیت زیستگاه‌ها و گونه‌ها ایجاد کرده است یا نه.
در چنین شرایطی، حفاظت از حیات دریایی نباید به حاشیه بحران رانده شود. ثبت علمی رخدادها، پایش آلودگی، بررسی آثار صوتی و فیزیکی فعالیت‌های نظامی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، بخشی از مسئولیت مشترک ما در برابر طبیعت است.
امنیت دریا تنها به امنیت مسیرهای کشتیرانی و تأسیسات اقتصادی محدود نمی‌شود؛ سلامت زیست‌بوم‌های دریایی و حفاظت از موجودات زنده نیز بخشی از مفهوم امنیت و پایداری دریایی است. نهنگ‌ها، دلفین‌ها، لاک‌پشت‌های دریایی، مرجان‌ها و دیگر گونه‌های دریایی سرمایه‌های طبیعی ارزشمندی هستند که حفاظت از آن‌ها مسئولیتی مشترک است.
جنگ ممکن است پایان یابد، اما آثار محیط زیستی آن می‌تواند سال‌ها در دریا باقی بماند.
نهنگ‌ها مرزهای سیاسی را نمی‌شناسند و در مسیرهای طبیعی خود در پهنه‌های آبی حرکت می‌کنند. حفاظت از آن‌ها نیز به همکاری علمی، مسئولیت‌پذیری و نگاه فرامرزی نیاز دارد.
محیط زیست امانت همگانی و متعلق به آیندگان است؛ امانتی که حتی در سخت‌ترین روزهای بحران نیز نباید فراموش شود.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی
منبع عکس: پایگاه خبری اخبار جزایر
بیشتر بخوانید: مرجان‌های ایران در محاصره تغییرات اقلیمی و تهدیدهای جنگی