معدن‌کاوی محرمانه در زیستگاه یوز؛ چرا مصوبه دره انجیر پنهان ماند؟
مصوبه محرمانه هیئت وزیران درباره اکتشاف معدن در پناهگاه حیات‌وحش دره انجیر یزد، پرسش‌های جدی درباره شفافیت تصمیم‌گیری، رعایت قوانین محیط زیستی و آینده زیستگاه یوزپلنگ آسیایی ایجاد کرده است. فعالان محیط زیست و یک حقوقدان می‌گویند ارزش این منطقه به حضور یا مشاهده یوز محدود نمی‌شود و معدن‌کاوی در آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از تخریب یک زیستگاه داشته باشد.
به گزارش گلونی، ماجرای معدن‌کاوی در پناهگاه حیات‌وحش دره انجیر از آذرماه ۱۴۰۴ و با طرح اکتشاف معدن سنگ آنومالی B19 مطرح شد. مدافعان این طرح، تأمین منابع مالی برای انتقال آب خلیج‌فارس را از دلایل اجرای آن عنوان کردند؛ اما مصوبه مزایده پروانه اکتشاف این معدن با مهر محرمانه همراه شد. حالا، نزدیک به یک سال پس از آن تصمیم، پرسش اصلی این است: چرا تصمیمی با پیامدهای احتمالی گسترده برای محیط زیست باید از دسترس افکار عمومی دور بماند؟
آیا مصوبه معدن‌کاوی در دره انجیر می‌تواند محرمانه باشد؟
یک حقوقدان که نخواسته نامش در این گزارش منتشر شود، با استناد به قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، محرمانه‌ماندن این مصوبه را قابل‌مناقشه می‌داند. بر اساس ماده ۵ این قانون، مؤسسات عمومی موظف‌اند اطلاعات مشمول قانون را در کوتاه‌ترین زمان ممکن و بدون تبعیض در اختیار مردم قرار دهند. همچنین اطلاعاتی که برای مردم حق یا تکلیف ایجاد می‌کند، باید از طریق انتشار عمومی و رسانه‌ها اطلاع‌رسانی شود.
این حقوقدان با اشاره به تبصره ماده ۱۷ همین قانون تأکید می‌کند که اطلاعات مربوط به تهدیدهای احتمالی محیط زیستی و بهداشت عمومی، از موارد محرمانگی مستثنا شده است. از این منظر، تصمیم‌گیری درباره فعالیت معدنی در یک پناهگاه حیات‌وحش، بدون اطلاع‌رسانی شفاف، پرسش‌هایی جدی درباره حق دسترسی مردم به اطلاعات ایجاد می‌کند.
موضوع دیگر، نحوه هزینه‌کرد درآمدهای معدنی است. به گفته این حقوقدان، ماده ۲۵ قانون معادن برای بازسازی مناطق تحت تأثیر فعالیت‌های معدنی، دریافت مبالغی علاوه بر حقوق دولتی را پیش‌بینی کرده است. او معتقد است اختصاص منابعی که برای بازسازی عرصه‌های معدنی در نظر گرفته شده‌اند به پروژه انتقال آب، می‌تواند از نظر قانونی محل ایراد باشد و نیاز به بررسی نهادهای نظارتی داشته باشد.
قانون معادن همچنین برای فعالیت در محدوده‌های دارای ملاحظات حفاظتی، سازوکارهایی از جمله استعلام از دستگاه‌های مسئول پیش‌بینی کرده است. با این حال، ترکیب هیئت حل اختلاف موضوع ماده ۲۴ مکرر و احتمال غلبه نگاه معدنی بر ملاحظات محیط زیستی، از جمله انتقادهای مطرح‌شده به این سازوکار است.
دره انجیر؛ زیستگاه یوز و سرمایه طبیعی اردکان
نوید قلی‌خانی، حفاظتگر حیات‌وحش که از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۳ در پناهگاه حیات‌وحش دره انجیر فعالیت کرده، معتقد است تداوم معدن‌کاوی در محدوده اردکان را نمی‌توان صرفاً با وعده اشتغال توجیه کرد. او با یادآوری بحث‌های گذشته درباره معدن D19 می‌پرسد چرا ایجاد فرصت‌های شغلی باید به توسعه صنایع و معادنی وابسته باشد که فشار بیشتری بر محیط‌زیست وارد می‌کنند.
به گفته قلی‌خانی، گسترش فعالیت‌های صنعتی و معدنی در این منطقه، علاوه بر تخریب زیستگاه، با آلودگی هوا و خاک و تشدید بحران آب همراه بوده است. او همچنین معتقد است پیامدهای اجتماعی و جمعیتی این توسعه باید در کنار آثار محیط زیستی آن بررسی شود.
اهمیت دره انجیر به سابقه حضور یوزپلنگ آسیایی محدود نیست. در سال ۱۳۸۹، یک خانواده یوز پس از طی مسافتی حدود ۱۵۰ کیلومتر و عبور از خط‌آهن و جاده‌ها به این پناهگاه رسیدند. بر اساس روایت محمدصادق فرهادی‌نیا، استاد دانشگاه کنت، سه توله این خانواده برای حدود یک دهه در پهنه‌ای گسترده از زیستگاه‌های مرکز ایران حضور داشتند.
اگرچه در سال‌های اخیر یوزپلنگی در این محدوده مشاهده نشده، نبود ثبت تازه از این گونه به معنای بی‌ارزش‌شدن زیستگاه نیست. قلی‌خانی تأکید می‌کند که دره انجیر با برخورداری از دشت‌ها، تپه‌ماهورها و ارتفاعات، برای گونه‌های مختلف جانوری و پایداری منابع آب و خاک منطقه اهمیت دارد.
فعالان محیط زیست پیگیر مسیر حقوقی هستند
محمد الموتی، دبیر شبکه تشکل‌های محیط زیست و منابع طبیعی کشور، با اشاره به پیامدهای فعالیت‌های معدنی در استان یزد می‌گوید جامعه و نخبگان اجتماعی نسبت به گسترش دوباره این فعالیت‌ها در محدوده‌های جدید نگران‌اند. او محرمانه‌ماندن تصمیم‌گیری درباره چنین طرحی را قابل پیگیری حقوقی می‌داند و از دنبال‌کردن این موضوع از مسیر قانونی خبر می‌دهد.
در همین حال، تماس‌های مکرر روزنامه «پیام ما» با محمدکاظم صادقیان، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان یزد، برای دریافت توضیحات درباره محدوده معدنی جدید در دره انجیر بی‌نتیجه مانده است.
چرا معدن‌کاوی محرمانه در مناطق حفاظت‌شده نگران‌کننده است؟
مسئله دره انجیر فقط صدور مجوز یک معدن نیست؛ موضوع، شیوه تصمیم‌گیری درباره منابع طبیعی و امکان نظارت عمومی بر طرح‌هایی است که می‌توانند آثار بلندمدت داشته باشند. چرا مصوبه اکتشاف معدن با مهر محرمانه همراه شده است؟ آیا ارزیابی اثرات محیط زیستی طرح انجام شده و نتایج آن در دسترس عموم قرار دارد؟
پاسخ روشن به این پرسش‌ها، حداقل انتظار از دستگاه‌های مسئول است. حفاظت از دره انجیر نباید به مشاهده یا عدم مشاهده یوز وابسته باشد. این منطقه بخشی از سرمایه طبیعی کشور است و تصمیم‌گیری درباره آینده آن باید با شفافیت، رعایت قانون و توجه به حق مردم برای آگاهی از پیامدهای طرح‌های توسعه‌ای انجام شود.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: تخریب بینالود متوقف شد؛ سرنوشت این کوهستان چه می‌شود؟