کیش در سده هفتم هجری؛ جزیره‌ای که قلب تجارت شرق و غرب بود
از شکوه خاندان طیبی و تجارت مروارید تا سفارت دربار مغولان چین؛ بازخوانی یکی از درخشان‌ترین فصل‌های تاریخ دریایی خلیج‌فارس
به مناسبت 20 آبان روز کیش
به گزارش گلونی، امروز وقتی نام کیش به میان می‌آید، بیشتر از سواحل زیبا، مراکز گردشگری، هتل‌ها و مراکز خرید سخن گفته می‌شود؛ اما این جزیره کوچک در خلیج‌فارس، تاریخی بسیار فراتر از چهره گردشگری امروز خود دارد. روزگاری نه‌چندان دور در مقیاس تاریخ، کیش یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجارت دریایی جهان اسلام بود؛ جایی که کشتی‌های تجاری از هند، چین، سواحل آفریقا و بنادر خلیج‌فارس در آن رفت‌وآمد می‌کردند و بازرگانانش در شبکه‌ای گسترده از مبادلات اقتصادی و ارتباطات سیاسی حضور داشتند.
در سده هفتم هجری، کیش به چنان جایگاهی دست یافت که یکی از بازرگانان نامدار آن، فخرالدین احمد طیبی، به نمایندگی از غازان‌خان ایلخانی راهی دربار امپراتوری یوان در چین شد. این رویداد، تنها یک سفر تجاری یا دیپلماتیک نبود؛ بلکه نشانه‌ای از پیوند عمیق اقتصاد دریایی خلیج‌فارس با تحولات سیاسی و اقتصادی آسیا بود.
بازخوانی این دوره، به‌ویژه در روز کیش، فرصتی است تا به یاد آوریم این جزیره چه جایگاهی در تاریخ تجارت جهانی داشته و چگونه می‌توان این میراث ارزشمند را به سرمایه‌ای برای آینده فرهنگی و گردشگری آن تبدیل کرد.
از سیراف تا کیش؛ جابه‌جایی مرکز ثقل تجارت دریایی
تاریخ بنادر خلیج‌فارس، تاریخ ظهور و افول مراکز تجاری و جابه‌جایی مسیرهای بازرگانی است. در دوره ساسانی و سده‌های نخست اسلامی، سیراف یکی از مهم‌ترین بنادر تجاری ایران بود و ارتباط دریایی گسترده‌ای با هند و شرق آسیا داشت.
در پایان سده دهم میلادی، زمین‌لرزه آسیب‌هایی جدی به سیراف وارد کرد و در دهه‌های ۱۰۶۰ و ۱۰۷۰ میلادی، گسترش قدرت و فعالیت‌های تجاری کیش، موقعیت این بندر را بیش از پیش تحت تأثیر قرار داد. به‌تدریج کیش به یکی از مراکز اصلی تجارت دریایی در خلیج‌فارس تبدیل شد.
موقعیت جغرافیایی کیش در مسیر ارتباطی میان بنادر ایران، سواحل جنوبی خلیج‌فارس، دریای عمان و اقیانوس هند، امتیازی راهبردی برای آن به شمار می‌رفت. این جزیره می‌توانست محل تجمع کشتی‌ها، مبادله کالا، تأمین آذوقه و سازمان‌دهی فعالیت‌های تجاری در مسیرهای دوردست باشد.
رالف کائوز، پژوهشگر تاریخ تجارت دریایی، در مقاله ارزشمند خود با عنوان «تجارت دریایی کیش در دوره مغول» نشان می‌دهد که کیش در کنار سیراف و هرمز، یکی از سه کانون مهم تجارت دریایی خلیج‌فارس در قرون میانه بود. البته این برتری همیشگی نبود؛ از آغاز سده سیزدهم میلادی، هرمز نیز به‌تدریج قدرت گرفت و در دهه ۱۳۳۰ میلادی جایگاه برتر تجاری منطقه را به دست آورد.
خاندان طیبی؛ قدرت اقتصادی برخاسته از دریا
شکوفایی دوباره کیش در دوره ایلخانی، با نام خاندان طیبی و به‌ویژه جمال‌الدین ابراهیم طیبی، مشهور به «ملک‌الاسلام»، پیوندی عمیق دارد. جمال‌الدین ابراهیم از شخصیت‌های بانفوذ اقتصادی و سیاسی زمان خود بود. قدرت او تنها به فعالیت‌های بازرگانی محدود نمی‌شد؛ بلکه شبکه‌ای از ارتباطات تجاری، نمایندگی‌ها و مناسبات سیاسی را در مناطق مختلف آسیا در اختیار داشت.
تجارت مروارید، اسب و دیگر کالاهای ارزشمند، از منابع مهم ثروت بازرگانان کیش بود. فعالیت‌های خاندان طیبی نیز در همین شبکه گسترده تجاری شکل گرفت. این خاندان با بهره‌گیری از ارتباطات دریایی، نمایندگان و شرکای تجاری خود در بنادر هند و دیگر مراکز بازرگانی، به یکی از بازیگران مهم اقتصاد دریایی منطقه تبدیل شد.
اهمیت اقتصادی این خاندان به‌اندازه‌ای بود که در منابع تاریخی از درآمدهای بسیار قابل‌توجه قلمرو کیش و حتی فعالیت ضرابخانه ایلخانی در این جزیره یاد شده است. دانشنامه ایرانیکا نیز از شکل‌گیری یک قلمرو تجاری گسترده در دوره جمال‌الدین ابراهیم طیبی سخن می‌گوید. در اینجا باید به یک نکته تاریخی توجه کرد: قدرت خاندان طیبی را نباید صرفاً ثروت یک خانواده بازرگان دانست. آنان نمونه‌ای از پیوند اقتصاد، قدرت سیاسی و مدیریت شبکه‌های تجاری در جهان قرون میانه بودند؛ الگویی که در آن بازرگانان بزرگ می‌توانستند در مناسبات سیاسی دولت‌ها نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا کنند.
مروارید و اسب؛ کالاهایی که کیش را به جهان پیوند می‌دادند
یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتصاد تاریخی کیش، تجارت مروارید خلیج‌فارس بود. مرواریدهای این منطقه در بازارهای هند، سرزمین‌های اسلامی و دیگر مراکز تجاری آسیا از ارزش بالایی برخوردار بودند. صید مروارید، تجارت و صدور آن، بخشی از زنجیره اقتصادی بنادر خلیج‌فارس را تشکیل می‌داد.
اما در کنار مروارید، تجارت اسب نیز نقشی بسیار مهم در رونق اقتصادی کیش داشت.
اسب‌های نژاد ایرانی و عربی در بازارهای هند، به‌ویژه در حکومت‌های جنوب شبه‌قاره، تقاضای فراوانی داشتند. نیاز حکومت‌های هندی به اسب‌های مناسب برای سواره‌نظام، بازاری گسترده و سودآور برای بازرگانان ایرانی و خلیج‌فارس ایجاد کرده بود.
وصاف‌الحضره، مورخ دوره ایلخانی، در تاریخ خود اطلاعات ارزشمندی درباره این تجارت ارائه می‌کند. بر اساس گزارش‌های او، سالانه شمار قابل‌توجهی اسب از طریق بازرگانان کیش به بندر مبار در هند فرستاده می‌شد. در این مبادلات، قیمت هر اسب و حتی سازوکار جبران خسارت در صورت تلف‌شدن حیوان در مسیر نیز مورد توجه قرار داشت.
این گزارش‌ها نشان می‌دهد که تجارت دریایی کیش فعالیتی ساده و محدود به خریدوفروش کالا نبود؛ بلکه شبکه‌ای سازمان‌یافته از حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری، اعتبار تجاری، نمایندگی و ارتباط با حکومت‌های مقصد را در بر می‌گرفت.
فخرالدین احمد طیبی؛ بازرگانی که سفیر ایلخانان در چین شد
شاید شگفت‌انگیزترین بخش تاریخ کیش در دوره مغول، ماجرای سفر فخرالدین احمد طیبی به چین باشد.
در سال ۱۲۹۸ میلادی، برابر با ۶۹۷ هجری قمری، غازان‌خان، فرمانروای ایلخانی ایران، فخرالدین احمد طیبی را به‌عنوان فرستاده خود همراه با یک ناوگان تجاری به دربار دودمان یوان در چین اعزام کرد. فخرالدین احمد، پسر ارشد جمال‌الدین ابراهیم طیبی بود. او پیش از مأموریت دیپلماتیک نیز در شبکه تجارت دریایی شرق و غرب فعالیت داشت و با محیط اقتصادی و سیاسی مسیرهای منتهی به چین آشنا بود.
پژوهش ییهاو چیئو، تاریخ‌پژوه دانشگاهی، در مقاله‌ای مستند با عنوان «پیشینه و پیامدهای سفر فخرالدین طیبی: بازنگری در مناسبات ایلخانان و دودمان یوان در حدود سال ۱۲۹۸ میلادی»، ابعاد تاریخی این مأموریت را بررسی کرده است.
اهمیت این پژوهش در آن است که سفر فخرالدین را صرفاً یک مأموریت سیاسی نمی‌داند؛ بلکه آن را در چارچوب پیوند میان تجارت دریایی، قدرت مغولان و مناسبات اقتصادی و دیپلماتیک دو امپراتوری تحلیل می‌کند.
فخرالدین احمد در جریان این مأموریت با تیمور قاآن، فرمانروای دودمان یوان، ارتباط یافت. اقامت او در چین حدود چهار سال طول کشید، اما کل مأموریت و سفر او نزدیک به نه سال ادامه داشت.
نکته قابل‌توجه آن است که در این دوره، فخرالدین احمد هم‌زمان در جایگاه بازرگان، کارگزار سیاسی و «اورتاق» قرار داشت. اورتاق در نظام اقتصادی مغولان به بازرگان یا شریک تجاری مرتبط با خان و دستگاه حکومتی گفته می‌شد.
در نتیجه، او تنها نماینده سیاسی ایلخانان نبود؛ بلکه شخصیتی بود که منافع اقتصادی و سیاسی را در یک شبکه فرامنطقه‌ای به هم پیوند می‌داد. ناوگان بازگشت او، بنا بر گزارش‌های تاریخی بررسی‌شده در پژوهش چیئو، شامل ۲۳ کشتی بزرگ بود و کشتی‌های خصوصی دیگری نیز در این بازگشت همراهی داشتند. فخرالدین احمد در مسیر بازگشت و در نزدیکی معبر در هند، در پایان سال ۷۰۴ هجری قمری درگذشت.
این سفر یکی از نمونه‌های برجسته نقش بازرگانان ایرانی در ارتباطات بین‌المللی عصر مغول است؛ رویدادی که نام کیش و خاندان طیبی را به تاریخ روابط ایران و چین پیوند می‌زند.
حریره؛ ردپای تجارت جهانی در خاک کیش
اگر بخواهیم از تاریخ تجارت دریایی کیش تصویری ملموس به دست آوریم، باید به شهر تاریخی حریره برویم.
حریره در شمال جزیره، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی و باستان‌شناختی کیش است. بقایای معماری، فضاهای مسکونی و تجاری، مسجد، حمام، کارگاه‌ها، تأسیسات آبی و ساختارهای مرتبط با فعالیت‌های بندری، نشان‌دهنده شکل‌گیری یک سکونتگاه مهم در دوره اسلامی است.
ارزش حریره تنها در بقایای معماری آن خلاصه نمی‌شود؛ یافته‌های باستان‌شناختی این محوطه، به‌ویژه سفال‌های وارداتی، شواهدی مهم از ارتباطات فرامنطقه‌ای کیش ارائه می‌کنند. در میان این یافته‌ها، سفال‌های سلادون و ظروفی با ویژگی‌های فنی و ساختاری مشابه نمونه‌های چینی اهمیت ویژه‌ای دارند. پژوهشی که در سال ۲۰۱۹ درباره ساختار و ترکیب شیمیایی نمونه‌های سلادون حریره منتشر شد، نشان داد که این آثار از نظر برخی ویژگی‌های مواد اولیه و فرایند ساخت، شباهت‌های قابل‌توجهی با نمونه‌های چینی دارند.
این شواهد، حضور کالاهای شرق آسیا در کیش و پیوند این بندر با شبکه تجارت دریایی آن دوران را تقویت می‌کنند. از این منظر، حریره را نباید صرفاً مجموعه‌ای از بناهای تاریخی دانست؛ بلکه باید آن را سندی زنده از تاریخ ارتباطات اقتصادی و فرهنگی ایران با جهان پیرامون به شمار آورد.
هر قطعه سفال چینی، هر بقایای یک فضای تجاری و هر سازه مرتبط با تأمین آب، بخشی از داستان شهری است که حیات آن با دریا، تجارت و رفت‌وآمد مردمان سرزمین‌های دور پیوند خورده بود.
افول خاندان طیبی و انتقال مرکزیت تجارت به هرمز
هیچ مرکز تجاری در تاریخ برای همیشه در اوج باقی نمی‌ماند. کیش نیز با وجود موقعیت ممتاز خود، به‌تدریج با دگرگونی‌های سیاسی و اقتصادی روبه‌رو شد. در آغاز سده چهاردهم میلادی، هرمز قدیم در ساحل ایران جای خود را به هرمز جدید در جزیره جرون داد. این جابه‌جایی، همراه با موقعیت جغرافیایی مناسب هرمز جدید و قدرت‌یابی فرمانروایان آن، به انتقال تدریجی بخش مهمی از تجارت دریایی خلیج‌فارس انجامید. از سوی دیگر، مرگ جمال‌الدین ابراهیم طیبی در حدود سال ۷۰۶ هجری قمری و سپس درگذشت دیگر اعضای برجسته خاندان، از جمله فخرالدین احمد و عزالدین، بر استمرار قدرت این خاندان تأثیر گذاشت.
در دهه‌های بعد، رقابت سیاسی و نظامی میان قدرت‌های منطقه‌ای شدت گرفت. در سال ۷۳۲ هجری قمری، تحولات و حملات مرتبط با ملوک هرمز، جایگاه سیاسی و تجاری کیش و پایگاه‌های وابسته به آن در بحرین و قطیف را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد. در سال ۷۳۳ هجری قمری نیز نشانه‌های روشنی از فروپاشی قدرت سیاسی خاندان طیبی در منابع تاریخی دیده می‌شود.
بنابراین، افول کیش را نباید تنها به یک حادثه یا مرگ یک بازرگان نسبت داد. این تحول حاصل مجموعه‌ای از عوامل، از جمله رقابت بنادر، تغییر مسیرهای دریایی، تحولات سیاسی عصر ایلخانی و قدرت‌گیری هرمز بود.
کیش امروز؛ از میراث تجارت دریایی تا آینده گردشگری فرهنگی
تاریخ کیش تنها مجموعه‌ای از رویدادهای گذشته نیست؛ این تاریخ می‌تواند بخشی از سرمایه توسعه آینده جزیره باشد.
در روزگار ما که بسیاری از مقاصد گردشگری جهان برای معرفی هویت تاریخی خود سرمایه‌گذاری می‌کنند، کیش نیز ظرفیت کم‌نظیری برای توسعه گردشگری تاریخی و فرهنگی دارد.
حریره، تاریخ خاندان طیبی، داستان سفرهای دریایی به هند و چین، تجارت مروارید و اسب و نقش کیش در مناسبات اقتصادی عصر مغول، مجموعه‌ای از موضوعات جذاب برای روایت تاریخ جزیره هستند.
می‌توان این میراث را با طراحی مسیرهای گردشگری تاریخی، ایجاد موزه تخصصی تجارت دریایی خلیج‌فارس، معرفی شخصیت‌های تاریخی کیش، تولید مستندهای علمی و فرهنگی، بازآفرینی روایت‌های تاریخی در فضاهای عمومی و همکاری با مراکز دانشگاهی و پژوهشی به نسل امروز و گردشگران معرفی کرد.
همچنین ثبت و مستندسازی دقیق آثار تاریخی، تقویت پژوهش‌های باستان‌شناسی و انتشار منابع معتبر درباره تاریخ کیش، باید بخشی از برنامه حفاظت از هویت فرهنگی جزیره باشد.
کیش فقط جزیره‌ای برای تفریح و خرید نیست؛ کیش بخشی از حافظه تاریخی تجارت دریایی ایران و جهان است. در روز کیش، شایسته است به یاد آوریم که در همین آب‌ها، روزگاری کشتی‌هایی به سوی هند و چین حرکت می‌کردند؛ بازرگانانی از سرزمین‌های دور در بندر آن گرد می‌آمدند و مردانی چون جمال‌الدین و فخرالدین طیبی، نام این جزیره را در تاریخ روابط اقتصادی و سیاسی آسیا ثبت می‌کردند. شاید ارزشمندترین پیام تاریخ کیش برای امروز همین باشد: جزیره‌ای که روزگاری با دریا، دانش بازرگانی، ارتباطات بین‌المللی و قدرت اقتصادی شناخته می‌شد، می‌تواند بار دیگر با تکیه بر هویت تاریخی، میراث‌فرهنگی و ظرفیت‌های گردشگری پایدار خود، جایگاهی متمایز در منطقه به دست آورد.
کیش را باید نه‌فقط از چشم‌انداز ساحل و دریا، بلکه از دریچه تاریخ و تمدن نیز دید.
پایان پیام
نویسنده: مصیب شیرانی فعال محیط زیست و میراث‌فرهنگی
بیشتر بخوانید: جنگ و امنیت محیط زیستی دریا؛ سرنوشت نهنگ‌ها در خلیج فارس و دریای عمان