خان بابا مشار بنیان گذار کتاب شناسی کتاب های چاپی فارسی
چهره‌ای ماندگار در حافظه فرهنگی ایران
به گزارش گلونی، در تاریخ فرهنگ و کتابشناسی ایران، نام خان بابا مشار با احترام و افتخار یاد می‌شود؛ پژوهشگری که با همت فردی و علاقه‌ای بی‌پایان به دانش و میراث مکتوب، پایه‌های کتابشناسی کتاب‌های چاپی فارسی را بنا نهاد و اثری ماندگار از خود برجای گذاشت.
خان بابا مشار پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی و متوسطه، وارد خدمت در وزارت دارایی شد و به مدت ۲۱ سال در این نهاد دولتی فعالیت کرد. اما آن‌چه نام او را در تاریخ فرهنگ ایران ماندگار کرد، نه سال‌های خدمت اداری، بلکه تصمیمی بود که پس از بازنشستگی به میل خود گرفت، پرداختن به کشاورزی و تحقیق، و به‌ویژه تمرکز بر گردآوری و تدوین منابع کتابشناسی.
۱۵ سال سفر
برجسته‌ترین اثر مشار، کتابی است که به فهرست مؤلفان کتاب‌های چاپی فارسی و عربی اختصاص دارد؛ اثری که در قالب زندگینامه‌ـ‌کتاب‌شناسی و به سبک معجم المطبوعات العربيه و المعربه اثر یوسف الیان سركیس تدوین شده است.
مشار برای گردآوری مواد این اثر، بیش از ۱۵ سال در ایران و عراق سفر کرد و از موجودی کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌های شهرهایی چون تهران، قم، اصفهان، مشهد، تبریز، نجف و کربلا صورت‌برداری کرد. این تلاش‌ها نشان از دقت، پشتکار و عشق او به میراث مکتوب دارد.
از مشار تا سیدحسن تقی‌زاده
در کنار این اثر، مشار فهرست کتاب‌های چاپی فارسی را نیز تهیه کرد؛ فهرستی که حاصل علاقه انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی به سرپرستی سیدحسن تقی‌زاده به تهیه کتابشناسی جامع انتشارات فارسی در رشته‌های مورد علاقه انجمن بود. پس از اطلاع از فعالیت‌های مشار، انجمن از او خواست تا از دست‌نویس‌هایی که برای مؤلفین کتاب‌های چاپی گردآوری کرده بود، فهرستی الفبایی از نام کتاب‌های چاپی فارسی تهیه کند. مشار با روی گشاده این پیشنهاد را پذیرفت و حاصل کار خود را به رایگان در اختیار انجمن قرار داد.
ویرایش نخست این فهرست، که بین سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۲ منتشر شد، شامل مشخصات حدود ۱۴۰۰۰ عنوان کتاب فارسی از میان ۲۰۰۰۰ عنوان انتشار یافته تا آن زمان بود و به‌عنوان نخستین فهرست نسبتاً جامع کتاب‌های چاپی فارسی شناخته شد.
مشار بعدها نسخه‌ای دیگر از این فهرست را در سال ۱۳۵۰ با هزینه شخصی منتشر کرد و اطلاعات انتشارات کشور تا سال ۱۳۴۵ را به آن افزود. نسخه نهایی این فهرست در سال ۱۳۵۲ در دو جلد و یک ذیل منتشر شد که حاصل تلفیق آن با کتابشناسی ده‌ساله کتاب‌های ایران بود.
مشار پس از آن‌که ناشری برای اثر اصلی خود نیافت، تصمیم گرفت کتاب مؤلفین کتاب‌های چاپی فارسی و عربی را نیز با هزینه شخصی در شش جلد منتشر کند.
در این زندگینامه‌ـ‌کتاب‌شناسی، ذیل نام افراد، که در بسیاری موارد با زندگینامه مختصر آنان همراه است، آثار چاپ‌شده‌شان نیز ذکر شده است. در این اثر، به سبک رایج عربی، افراد به ترتیب نام کوچک و سپس نام پدر معرفی شده‌اند و نام خانوادگی نقشی ندارد؛ شیوه‌ای که برای فارسی‌زبانان معاصر نامأنوس است و نیازمند تهیه نمایه‌ای الفبایی از نام‌های اشهر برای استفاده بهتر است.
خان‌بابا مشار در سال ۱۳۵۹ هجری شمسی درگذشت، اما میراث علمی او همچنان زنده است. اهمیت کار او در آن است که برای نخستین‌بار، کتابشناسی کتاب‌های چاپی فارسی را بنیان نهاد؛ کاری که پیش از او کسی به آن اقدام نکرده بود.
آثار مشار، به‌ویژه فهرست‌های او، تا سال‌ها مرجع اصلی پژوهشگران، کتابداران و علاقه‌مندان به فرهنگ و تاریخ نشر در ایران باقی ماند و همچنان نیز مورد مراجعه قرار می‌گیرد.
نام خان‌بابا مشار، با تلاش‌های بی‌وقفه‌اش در راه شناخت و ثبت میراث مکتوب ایران، در حافظه فرهنگی این سرزمین جاودانه خواهد ماند.
پایان پیام