از مونترال تا کیگالی؛ ایران کجای این مسیر ایستاده؟
به گزارش گلونی، هر بار که از «لایه اوزون» حرف میزنیم، در واقع درباره یکی از مهمترین سپرهای طبیعی زمین صحبت میکنیم؛ لایهای در استراتوسفر که بخش زیادی از پرتوهای فرابنفش زیانبار خورشید را جذب میکند و از انسان، جانوران و اکوسیستمها در برابر آثار مخرب این پرتوها محافظت میکند.
اما این سپر طبیعی در نیمه دوم قرن بیستم با تهدید جدی روبهرو شد؛ موادی که در یخچالها، سامانههای سرمایشی، اسپریها و صنایع مختلف استفاده میشدند، به تخریب لایه اوزون کمک میکردند. همین نگرانی، یکی از مهمترین همکاریهای زیستمحیطی جهان را شکل داد؛ پروتکل مونترال.
پروتکل مونترال چه میگوید؟
در سال ۱۹۸۵، کنوانسیون وین چارچوب همکاری بینالمللی برای حفاظت از لایه اوزون را ایجاد کرد و دو سال بعد، در سال ۱۹۸۷، پروتکل مونترال به تصویب رسید. این پروتکل برخلاف بسیاری از توافقهای کلی محیط زیستی، هدفهایی مشخص و قابلاندازهگیری داشت: کاهش و حذف تدریجی مواد شیمیایی مخرب لایه اوزون.
یکی از مهمترین این مواد، کلروفلوئوروکربنها یا CFCها بودند. این ترکیبات پس از رسیدن به لایههای بالای جو، در تخریب اوزون نقش داشتند. بنابراین کشورها متعهد شدند تولید و مصرف این مواد و دیگر مواد مخرب اوزون را مرحلهبهمرحله کاهش دهند و در نهایت حذف کنند.
اهمیت پروتکل مونترال فقط در توافق کشورها نبود؛ برای اجرای آن سازوکارهای نظارت، گزارشدهی، همکاری فنی و حمایت مالی از کشورهای در حال توسعه نیز در نظر گرفته شد. نتیجه این رویکرد، به گفته برنامه محیط زیست سازمان ملل، حذف بیش از ۹۸ درصد مواد مخرب لایه اوزون نسبت به سطح سال ۱۹۹۰ در جهان بوده است.
همین ویژگیها باعث شده پروتکل مونترال یکی از موفقترین توافقهای بینالمللی محیط زیستی شناخته شود؛ توافقی که به جای تعیین اهداف کلی، مشخص میکرد چه مادهای باید کاهش پیدا کند، با چه سازوکاری و در چه بازهای.
پس اصلاحیه کیگالی برای چه به وجود آمد؟
ماجرا اما با حذف مواد مخرب اوزون تمام نشد.
صنایع برای جایگزین کردن CFCها و برخی مواد مخرب دیگر، به سراغ ترکیباتی مانند هیدروفلوئوروکربنها یا HFCها رفتند. این مواد برخلاف CFCها بهطور مستقیم لایه اوزون را تخریب نمیکنند، اما بسیاری از آنها گازهای گلخانهای بسیار قدرتمندی هستند و میتوانند هزاران برابر دیاکسیدکربن پتانسیل گرمایش جهانی داشته باشند.
اینجا بود که پروتکل مونترال یک گام جلوتر رفت.
در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۶، در شهر کیگالی رواندا، اصلاحیهای به پروتکل مونترال اضافه شد که هدف آن کاهش تدریجی تولید و مصرف HFCها است. این اصلاحیه از سال ۲۰۱۹ وارد مرحله اجرا شد و برای کشورهای مختلف، بر اساس شرایط اقتصادی و توسعهای، زمانبندیهای متفاوتی برای کاهش HFCها تعیین کرد.
بنابراین اگر پروتکل مونترال در اصل برای نجات لایه اوزون وارد عمل شد، اصلاحیه کیگالی دامنه این تلاش را به مقابله با گرمایش زمین هم گسترش داد.
بر اساس برآورد سازمان ملل، اجرای کامل اصلاحیه کیگالی میتواند تا سال ۲۱۰۰ از حدود ۰.۵ درجه سانتیگراد گرمایش جهانی جلوگیری کند.
حال لایه اوزون چطور است؟
خبر مهم این است که وضعیت لایه اوزون دیگر همان وضعیت بحرانی دهههای گذشته نیست.
کاهش و حذف مواد مخرب اوزون در چارچوب پروتکل مونترال باعث شده لایه اوزون در مسیر بهبود قرار بگیرد. بر اساس ارزیابیهای علمی مرتبط با پروتکل، در صورت ادامه سیاستهای فعلی، لایه اوزون در مناطق مختلف جهان بهتدریج به شرایط پیش از تخریب گسترده بازخواهد گشت.
البته این به معنای پایان کار نیست. بازگشت لایه اوزون فرایندی چنددهساله است و ادامه کنترل مواد مخرب همچنان ضروری است. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و استفاده از مواد جایگزین با اثر گلخانهای بالا نشان داده که حفاظت از اوزون را نمیتوان از مسئله گرمایش زمین جدا کرد.
به همین دلیل است که امروز نام کیگالی در کنار مونترال مطرح میشود.
ایران در حفاظت از لایه اوزون چه کرده است؟
ایران در سال ۱۹۸۹ به کنوانسیون وین و پروتکل مونترال پیوست و پس از آن، برنامه ملی حفاظت از لایه اوزون در کشور شکل گرفت.
بر اساس گزارش ارائهشده از سوی مدیر دفتر حفاظت لایه اوزون سازمان حفاظت محیط زیست، ایران تاکنون حدود ۱۰ هزار تن از مواد مخرب لایه اوزون را حذف کرده، حدود ۵۰۰ واحد را برای تغییر فناوری و تجهیزات مورد حمایت قرار داده و نزدیک به ۳۰۰ کارگاه آموزشی با حضور حدود ۹۲۰۰ نفر برگزار کرده است.
این گزارش همچنین میگوید حدود ۲۰۰ نفر از نیروهای مرتبط برای دورههای آموزشی بینالمللی اعزام شدهاند و ایران در ارزیابیهای بینالمللی، در زمینه کنترل مواد مخرب لایه اوزون عملکرد قابلتوجهی داشته است.
یکی از نقاط مهم این مسیر، حذف CFCهاست. بر اساس گزارشهای ارائهشده از سوی دفتر حفاظت لایه اوزون، ایران در سال ۲۰۱۰ به عنوان نخستین کشور آسیایی اعلام شد که توانسته است CFCها را حذف کند.
اما ایران در برابر کیگالی کجا ایستاده است؟
اینجا موضوع کمی متفاوت میشود.
ایران از کشورهایی است که برای اجرای اصلاحیه کیگالی، زمانبندی متفاوتی نسبت به بسیاری از کشورهای در حال توسعه دارد. دلیل آن نیز شرایط اقلیمی و نیاز بالای کشور به تجهیزات سرمایشی است. بر اساس برنامه کیگالی، ایران در گروه کشورهایی قرار دارد که تثبیت مصرف HFCها از سال ۲۰۲۸ برای آنها در نظر گرفته شده و پس از آن روند کاهش مصرف آغاز میشود.
از سوی دیگر، در سال ۲۰۲۶ موضوع تصویب داخلی اصلاحیه کیگالی در ایران همچنان در حال پیگیری است و نماینده ایران در دبیرخانه اوزون اعلام کرده که روند تصویب آن در مجلس در مرحله بررسی قرار دارد.
این مسئله برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ چون بخش بزرگی از مصرف HFCها به صنعت سرمایش و تهویه مطبوع مربوط میشود؛ صنعتی که با توجه به گرمای هوا و افزایش نیاز به کولر و تجهیزات سرمایشی، نقش مهمی در مصرف انرژی کشور دارد.
در همین زمینه، وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز اعلام کرده است که سهمیه واردات مواد مخرب لایه اوزون روندی کاهشی دارد و تولید تجهیزات سرمایشی به سمت استانداردسازی و استفاده کمتر از مواد مخرب لایه اوزون حرکت میکند.
یک موفقیت زیستمحیطی که هنوز تمام نشده است
داستان لایه اوزون در واقع نمونهای کمسابقه از این است که همکاری بینالمللی، وقتی با هدف روشن، عدد مشخص، زمانبندی و سازوکار نظارت و حمایت مالی همراه باشد، میتواند نتیجه ملموسی ایجاد کند.
پروتکل مونترال برای حذف مواد مخرب اوزون شکل گرفت؛ اصلاحیه کیگالی یک قدم جلوتر رفت و سراغ HFCهایی رفت که خودشان اوزون را تخریب نمیکنند، اما به گرمایش زمین دامن میزنند.
امروز لایه اوزون در مسیر ترمیم قرار دارد، اما این مسیر هنوز به پایان نرسیده است. برای ایران نیز مرحله بعدی، فقط کنترل مواد مخرب اوزون نیست؛ گذار صنعت سرمایش به سمت مواد کماثرتر بر اقلیم و تجهیزات کممصرفتر است.
به این ترتیب، ماجرای اوزون دیگر فقط داستان «حفاظت از یک لایه در آسمان» نیست؛ داستان انتخاب فناوریهایی است که هم از این سپر طبیعی محافظت کنند و هم سهم کمتری در گرمتر شدن زمین داشته باشند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: ایران و حفاظت از لایه اوزون؛ از حذف گازهای مخرب تا آموزش هزار تعمیرکار
