معدن بوکسیت شاهوار دوباره فعال شد؛ نگرانی‌ها درباره آینده آب شاهرود
بیش از یک دهه تلاش فعالان محیط زیست شاهرود برای توقف معدن بوکسیت شاهوار، بار دیگر با تصمیم مسئولان برای ادامه یک‌ساله فعالیت این معدن با چالش مواجه شده است. کوهستانی که یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب شیرین شرق استان سمنان به شمار می‌رود، حالا دوباره در معرض معدن‌کاوی قرار گرفته؛ تصمیمی که به گفته کنشگران محیط زیست، نه‌تنها تهدیدی برای منابع طبیعی و حیات‌وحش، بلکه عاملی برای تضعیف اعتماد عمومی به مسئولان است.
به گزارش گلونی، کوهستان شاهوار، بلندترین قله البرز شرقی، سال‌هاست به یکی از کانون‌های مناقشه بر سر فعالیت‌های معدنی و حفاظت از محیط زیست تبدیل شده است. فعالان محیط زیست شاهرود از سال ۱۳۹۰ تلاش برای جلوگیری از فعالیت معدن بوکسیت را آغاز کردند؛ معدنی که به باور کارشناسان و کنشگران، پیامدهای آن می‌تواند منابع آب، پوشش گیاهی و پایداری زیست‌بوم منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
بیش از یک دهه تلاش برای توقف معدن بوکسیت شاهوار
امیرحسین ولیان، دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت شاهرود، می‌گوید نخستین اقدامات این جمعیت برای حفاظت از شاهوار به سال ۱۳۹۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که هنوز فعالیت معدن آغاز نشده بود. فعالان محیط زیست با حضور در روستای تاش، درباره پیامدهای احتمالی معدن‌کاوی، از جمله آلودگی منابع آب، تخریب پوشش گیاهی و افزایش خطر سیلاب هشدار دادند.
به گفته ولیان، در سال ۱۳۹۱ زنجیره انسانی در مخالفت با معدن‌کاوی در شاهوار شکل گرفت، اما فعالیت معدن تا سال ۱۳۹۷ ادامه داشت. در نهایت، پس از افزایش اعتراض‌ها و آشکارشدن تخلفات، فعالیت معدن متوقف شد؛ توقفی که با وجود پیگیری‌های مستمر فعالان محیط زیست، پایدار نماند.
حالا با موافقت مسئولان برای ادامه یک‌ساله فعالیت معدن، نگرانی‌ها درباره آینده این کوهستان دوباره افزایش یافته است.
ولیان با انتقاد از این تصمیم می‌گوید: «ما شاهرودی‌ها فکر می‌کنیم تمام زندگی ما، معیشت ما، آینده بچه‌ها و سرزمینمان اهمیتی برای مسئولان ندارد. شاهوار آب چندصد هزار نفر را در شاهرود، بسطام و رویان تأمین می‌کند.»
او معتقد است بی‌توجهی به نگرانی‌های مردم و مسئولان محلی درباره فعالیت معدن، اعتماد عمومی را بیش از پیش تضعیف می‌کند. به گفته دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت، امام جمعه شاهرود، نمایندگان ادوار مجلس و برخی مسئولان محلی نیز با ادامه فعالیت معدن مخالفت کرده‌اند؛ با این حال، تصمیم به بازگشایی آن گرفته شده است.
شاهوار؛ یکی از مهم‌ترین منابع آب شرق سمنان
محمد درویش، کنشگر و کارشناس محیط زیست، کوهستان شاهوار را مهم‌ترین منبع تولید آب شیرین برای شرق استان سمنان می‌داند و معتقد است معدن‌کاوی در چنین منطقه‌ای می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده معدن داشته باشد.
به گفته او، فعالیت‌های معدنی با تخریب پوشش گیاهی، افزایش رواناب و کاهش نفوذپذیری خاک، بر کمیت و کیفیت منابع آب تأثیر می‌گذارند. این مسئله در منطقه‌ای که با بحران منابع آب مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
درویش همچنین به ارزش‌های تنوع زیستی شاهوار اشاره می‌کند و می‌گوید این کوهستان از ظرفیت تبدیل‌شدن به یکی از مناطق چهارگانه تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط‌زیست برخوردار است و روند ثبت ملی آن نیز طی شده است.
او با تأکید بر ضرورت توجه به نظر جوامع محلی در تصمیم‌های توسعه‌ای می‌گوید: «وقتی مردم شاهرود، امام‌جمعه و سایر مقامات محلی مخالف این معدن‌اند، دلیلی ندارد بر ادامه کار آن اصرار کنیم. بوکسیت فقط در شاهرود نیست و معادن دیگری هم برای تأمین آن وجود دارد.»
مخالفت مردم با معدن‌کاوی و مسئله اعتماد عمومی
عباس محمدی، دیگر کنشگر محیط زیست، معتقد است مسئله معدن شاهوار را نمی‌توان صرفاً به تخریب یک کوهستان محدود کرد. از نظر او، بی‌اعتنایی به اعتراض مردم و مخالفت مسئولان محلی با یک پروژه، پیامدهایی جدی برای رابطه جامعه و حاکمیت دارد.
محمدی می‌گوید وقتی مردم شاهد تخریب گسترده طبیعت از سوی پروژه‌های بزرگ هستند، نمی‌توان از آن‌ها انتظار داشت در برابر تخریب‌های کوچک‌تر و محلی حساسیت نشان دهند. او این روند را «تخریب‌ها و تجاوزهای موریانه‌ای» می‌نامد؛ فرایندی که در آن، منابع طبیعی به‌تدریج و در مقیاس‌های مختلف از بین می‌روند.
به گفته این کنشگر، معدن‌کاوی در شاهوار نمونه‌ای از تخریب گسترده عرصه‌های طبیعی است؛ موضوعی که در کنار دیگر تهدیدها علیه جنگل‌ها، مناطق حفاظت‌شده و منابع آب، به تعمیق بی‌اعتمادی عمومی منجر می‌شود.
آیا استخراج بوکسیت به قیمت تخریب منابع آب تمام می‌شود؟
درویش با اشاره به تجربه‌های محیط زیستی مردم استان سمنان، از جمله مخالفت با انتقال آب از چشمه قطری و تلاش برای حفاظت از جنگل ابر، معتقد است این منطقه ظرفیت و تجربه ارزشمندی در دفاع از منابع طبیعی دارد.
او همچنین به توسعه انرژی خورشیدی در استان سمنان اشاره می‌کند و این اقدامات را نشانه‌ای از امکان حرکت به سوی توسعه‌ای کم‌تخریب‌تر می‌داند.
در همین زمینه، درویش می‌گوید در جلسه اخیر بررسی موضوع معدن بوکسیت، معاونان محیط زیست طبیعی و انسانی سازمان حفاظت محیط زیست مخالفت صریح خود را با بهره‌برداری اعلام کرده‌اند. او تأکید می‌کند اگر قرار است ملاحظات محیط زیستی در تصمیم‌های دولتی اولویت داشته باشد، باید این مخالفت‌ها جدی گرفته شود.
اکنون پرسش اصلی درباره معدن شاهوار این است که آیا ارزش اقتصادی استخراج یک ماده معدنی، می‌تواند توجیهی برای به خطر انداختن یکی از مهم‌ترین منابع آب و زیستگاه‌های طبیعی منطقه باشد؟
برای فعالان محیط زیست شاهرود، شاهوار تنها یک کوهستان نیست؛ بخشی از آینده آب، زندگی و معیشت مردم منطقه است. ادامه فعالیت معدن، در شرایطی که مخالفت‌های محلی و نگرانی‌های کارشناسی همچنان پابرجاست، بار دیگر ضرورت بازنگری در تصمیم‌های توسعه‌ای و پاسخگویی شفاف به افکار عمومی را مطرح می‌کند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: تخریب بینالود متوقف شد؛ سرنوشت این کوهستان چه می‌شود؟