ال‌نینو به کتابخانه مجتبی مینوی رسید؛ ناودان گرفت و تاریخ مکتوب خیس شد
به گزارش گلونی، ال‌نینو، پدیده‌ای اقلیمی که می‌تواند الگوهای بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد، این بار ردپای خود را در یکی از گنجینه‌های فرهنگی تهران به جا گذاشت. بارندگی‌های شدید ۱۶ آبان، آب را از ناودان مسدودشده کتابخانه مجتبی مینوی به میان کتاب‌ها و اسناد تاریخی رساند؛ جایی که قرار بود میراث مکتوب یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران ایران را برای نسل‌های آینده حفظ کند. حالا تصویر کتاب‌های نفیسی که برای نجات از رطوبت مقابل پنکه‌ها صف کشیده‌اند، پرسشی جدی را پیش می‌کشد: آیا این خسارت فقط نتیجه بارندگی بود یا می‌شد با کمی رسیدگی و پیشگیری از آن جلوگیری کرد؟
ال‌نینو یکی از پدیده‌های اقلیمی بزرگ‌مقیاس جهان است که در اثر افزایش غیرمعمول دمای سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد. این پدیده با تغییر الگوهای گردش جو، بر توزیع بارش و دمای مناطق مختلف جهان اثر می‌گذارد. ایران نیز از پیامدهای آن بی‌تأثیر نیست و در برخی دوره‌های ال‌نینو، افزایش بارندگی در بخش‌هایی از کشور، به‌ویژه در پاییز و زمستان، تجربه شده است.
باران ۱۶ آبان از دسته بارندگی‌های ال‌نینو بود؛ بارانی که راه خود را به کتابخانه مجتبی مینوی باز کرد و بخشی از میراث مکتوب ایران را در معرض آسیب قرار داد.
کتابخانه مجتبی مینوی؛ گنجینه‌ای از کتاب‌ها و اسناد تاریخی ایران
مجتبی مینوی، ادیب، پژوهشگر، مصحح و نسخه‌شناس برجسته ایرانی، از جمله کسانی بود که بخش بزرگی از عمر خود را صرف شناخت و نگهداری میراث مکتوب ایران کرد. او طی چند دهه مطالعه، سفر و جست‌وجو در کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌های ایران و جهان، مجموعه‌ای ارزشمند از کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، اسناد و نامه‌ها را گرد آورد؛ گنجینه‌ای که در دی‌ماه ۱۳۵۵ به ملت ایران اهدا کرد. مینوی تنها چند روز پس از این بخشندگی، در ششم بهمن همان سال درگذشت؛ اما کتابخانه‌ای که از خود به جا گذاشت، قرار بود حافظ بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی این سرزمین برای نسل‌های بعد باشد.
ارزش این کتابخانه فقط به تعداد کتاب‌های آن نیست. این مجموعه در کنار هزاران جلد کتاب به زبان‌های مختلف، نسخه‌های خطی و عکسی، اسناد تاریخی و منابعی در زمینه ایران‌شناسی، اسلام‌شناسی، تاریخ، ادبیات و جغرافیا را در خود جای داده است. برخی از این کتاب‌ها با یادداشت‌ها و حاشیه‌نویسی‌های شخص مینوی، ارزش پژوهشی ویژه‌ای دارند. نامه‌های او نیز تنها چند برگ کاغذ نیستند؛ بخشی از تاریخ زندگی فکری و ارتباطات علمی یکی از چهره‌های اثرگذار فرهنگ ایران‌اند. بسیاری از این آثار را نمی‌توان دوباره خرید یا با نسخه‌ای دیگر جایگزین کرد.
آسمان تیره، نیمه آبان بارید و آنچه زیر باران آسیب دید، فقط چند جلد کتاب نبود؛ بخشی از حافظه فرهنگی ما بود.
آسیب بارندگی به کتابخانه مجتبی مینوی چگونه اتفاق افتاد؟
این ماجرا نه به‌دلیل حادثه‌ای غیرمنتظره در ساختمان، بلکه به علت گرفتگی ناودان رخ داد. به گفته محمد دهقانی، عضو هیئت‌امنای کتابخانه، آب باران از پشت‌بام به طبقه سوم و سپس به فضای اصلی کتابخانه نفوذ کرد و بخشی از کتاب‌های نفیس و اسناد تاریخی این مجموعه را خیس کرد. در میان آثار آسیب‌دیده، نامه‌ای از خود مجتبی مینوی نیز وجود داشت.
انتشار خبر خیس شدن کتاب‌های کتابخانه مینوی از سوی خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) و دیدن تصاویر کتاب‌های نفیسی که مقابل پنکه‌ها صف کشیده بودند تا شاید از آسیب بیشتر نجات پیدا کنند، قلب هر کتاب‌دوستی را آزرد. کتاب‌هایی که روزگاری با وسواس گردآوری شده بودند، حالا باید با پنکه و سشوار خشک می‌شدند؛ تصویری تلخ که بیش از آنکه یک اتفاق ساده در یک روز بارانی باشد، نشانه‌ای از وضعیت نگهداری میراث‌فرهنگی ماست.
گرفتگی ناودان؛ غفلت از حفاظت کتابخانه مجتبی مینوی
این اتفاق در حالی رخ داد که سازمان هواشناسی پیش از بارندگی، درباره فعالیت سامانه بارشی در تهران هشدار داده بود. بنابراین، وقوع بارندگی رخدادی ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی نبود و فرصت کافی برای بررسی وضعیت ساختمان و انجام اقدامات پیشگیرانه وجود داشت.
با این حال، چرا متولیان نگهداری از این ساختمان پیش از آغاز بارندگی، وضعیت بام و ناودان‌ها را بررسی نکردند؟ چرا مشکلاتی که از مدت‌ها قبل در ساختمان وجود داشت، برطرف نشده بود؟
کتابخانه مینوی در خیابان شریعتی تهران، بالاتر از تقاطع خیابان شهید مطهری قرار دارد و اکنون زیرمجموعه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. اما به گفته دهقانی، مشکلات ساختمان به روزهای بارانی محدود نمی‌شد. او در توضیح وضعیت بنا گفته است که پنجره‌ها و تجهیزات تهویه ساختمان در جریان جنگ آسیب دیده بودند و حتی شیشه شکسته یکی از پنجره‌ها، با گذشت حدود هشت ماه، همچنان تعمیر نشده بود. دهقانی همچنین از نبود نظارت فنی و بازدید مسئولان پژوهشگاه از وضعیت ساختمان انتقاد کرده است.
هشدار هواشناسی زمانی معنا پیدا می‌کند که دستگاه‌های مسئول، آن را به اقدام پیشگیرانه تبدیل کنند. پاک‌سازی ناودان‌ها، بررسی آب‌بندی پشت‌بام و بازبینی پنجره‌ها، اقداماتی پیچیده و پرهزینه نیستند، اما بی‌توجهی به همین موارد ساده می‌تواند خسارت‌هایی به بار بیاورد که جبران آن‌ها ممکن نیست.
باران می‌بارد و این بخشی از طبیعت است. الگوهای اقلیمی تغییر می‌کنند و شهرها ناگزیر با بارش‌های شدید روبه‌رو می‌شوند، اما خیس شدن کتاب‌هایی که قرار بود برای نسل‌های بعد حفظ شوند، صرفاً پیامد بارندگی نیست.
وقتی ناودان یک ساختمان تاریخی گرفته است، پنجره‌ای شکسته ماه‌ها تعمیر نمی‌شود و نظارت منظمی بر وضعیت بنا وجود ندارد، باید پرسید سهم غفلت انسانی در خسارتی که به نام طبیعت ثبت می‌شود، چقدر است؟
پایان پیام
نویسنده: سحر سمیعانی
بیشتر بخوانید: کتابخانه مینوی؛ گنجینه‌ای ۱۵ هزار جلدی برای مردم ایران