ایران؛ روایتی از تداوم، بازخوانی و بازشناخت
به گزارش گلونی، پایگاه خبری میراثباشی، روایتی از سخنان رضا ساکی، نویسنده و روزنامهنگار، درباره ایده ایران، میراث تاریخی و فرهنگی این سرزمین و چگونگی شناخت و روایت آن منتشر کرده است. این گفتوگو با حضور رضا ساکی و هربرت کریممسیحی، عکاس و مستندنگار، در گالری هنر کهن مانا برگزار شده است. آنچه در ادامه میخوانید، بازنشر این روایت از سخنان رضا ساکی درباره ایران، فرهنگ و هنر این سرزمین است.
«به نام خداوند جان و خرد، کزین برتر اندیشه برنگذرد.»
رضا ساکی سخنانش را با این بیت فردوسی آغاز میکند و از همان ابتدا روشن میسازد که موضوع اصلی بحث، صرفاً تاریخ ایران نیست؛ بلکه چگونگی فهم ما از ایران، میراث تاریخی و فرهنگی آن و مسئولیتی است که در قبال این سرزمین بر عهده داریم.
او با اشاره به دعوت به این مراسم و سپاسگزاری از برگزارکنندگان، میگوید آنچه حاضران را گرد هم آورده، ایده ایران، پیشینه ایران و مهمتر از همه، تداوم ایران است. ساکی تلاش میکند در فرصتی کوتاه، تصویری از وضعیت فهم ایرانیان از گذشته خود در سال ۱۴۰۵ ارائه دهد؛ تصویری که هم دستاوردهای یک قرن گذشته را در بر بگیرد و هم مسیر پیشرو را نشان دهد.
او برای این مسیر سه گام اساسی پیشنهاد میکند: نخست، رهایی از روایتهای گزینشی و بازخوانی منابع تاریخی و ادبی؛ دوم، همراهی با پژوهشهای تازه و یافتههای جدید؛ و سوم، فاصله گرفتن از نگاههای قالبی و ایدئولوژیک به تاریخ و فرهنگ ایران.
گام نخست؛ رهایی از روایتهای گزینشی
ساکی معتقد است بخشی از تصویری که طی دهههای گذشته، بهویژه در دهههای ۱۳۳۰، ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، از تاریخ و ادبیات ایران ساخته شده، حاصل انتخاب گزینشی جملهها و سخنان شخصیتهای تاریخی بوده است. در این شیوه، گاه یک عبارت منفرد از یک کتاب یا دیوان شعر جدا شده و بهعنوان سندی برای داوری درباره تمام اندیشه و شخصیت یک فرد یا حتی یک دوره تاریخی به کار رفته است.
او برای توضیح این مسئله به دو نمونه اشاره میکند: ابوریحان بیرونی و امیر معزی نیشابوری.
در نمونه نخست، به نقلقولهایی از ابوریحان بیرونی درباره زبان فارسی اشاره میشود که در سالهای اخیر در شبکههای اجتماعی نیز بازتاب فراوانی داشتهاند. به گفته ساکی، معمولاً تنها بخشی از سخنان بیرونی نقل میشود که در آن درباره کارآمدی زبان فارسی برای ثبت نام داروها و گیاهان بحث شده است؛ اما بخشهای دیگر همان نوشته، از جمله نقد او به زبان عربی و حتی زبان مادری خودش، یعنی خوارزمی، کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
بیرونی در بحثی تخصصی درباره ثبت نام داروها، در نهایت خط یونانی و سریانی را برای این منظور مناسبتر میداند. اما روایتهای گزینشی معمولاً تنها بخش مربوط به فارسی را برجسته میکنند و از زمینه اصلی بحث غافل میشوند.
ساکی همچنین یادآوری میکند که بیرونی در آثار خود اطلاعات مهمی درباره محمود غزنوی و نگاه او به زبان عربی ارائه کرده است؛ اطلاعاتی که میتواند در بازخوانی رابطه فردوسی و محمود غزنوی و بررسی روایتهای مربوط به آنها اهمیت داشته باشد.
نمونه دوم، امیر معزی نیشابوری است. او شاعری است که گاهی صرفاً با یک بیت انتقادی درباره فردوسی معرفی میشود؛ بیتی که در آن معزی از فردوسی و روایتهای شاهنامه انتقاد میکند. اما ساکی تأکید میکند که دیوان معزی فقط این بیت نیست. در آثار او اطلاعات فراوانی درباره جشنهای ایرانی، اسطورهها، گاهشماری و آیینهای ملی وجود دارد.
اشعار معزی درباره نوروز، مهرگان و جشن سده نشان میدهد که این مناسبتها در فرهنگ و زندگی ایرانی حضوری پررنگ داشتهاند. بنابراین نمیتوان با تکیه بر یک بیت، شاعری را که بخش مهمی از دیوانش بازتابدهنده فرهنگ ایرانی است، در جایگاه تقابل با ایران قرار داد.
از نگاه ساکی، روایت گزینشی بهتدریج دوگانههایی کاذب میسازد؛ دوگانههایی مانند فردوسی و معزی یا ابوریحان و هویت ایرانی. در حالی که شناخت دقیقتر منابع نشان میدهد تاریخ و فرهنگ ایران بسیار پیچیدهتر از این دستهبندیهای ساده است.
گام دوم؛ همراهی با پژوهشهای تازه
دومین پیشنهاد ساکی، پذیرش این واقعیت است که شناخت ما از ایران همواره در حال تغییر و تکمیل است. آنچه امروز درباره حافظ، سعدی، فردوسی یا تاریخ ایران میدانیم، الزاماً همان چیزی نیست که ده یا پنجاه سال پیش میدانستیم.
او به پژوهشهای حافظشناسی اشاره میکند و از تلاشهای دکتر محمود هومن و سپس دکتر سعید حمیدیان و اثر ارزشمند او، «شرح شوق»، یاد میکند. به باور او، شناخت امروز ما از حافظ حاصل نزدیک به یک قرن پژوهش و بازخوانی است و با وجود این پیشرفت، همچنان پرسشهای بسیاری درباره شعر و اندیشه حافظ باقی مانده است.
در حوزه تاریخ ایران نیز ساکی بر اهمیت بازخوانی دو قرن نخست پس از ورود اسلام تأکید میکند. او یادآور میشود که نباید در دام دو روایت متضاد افتاد: نه باید رنجها و ستمهایی را که بر مردم ایران رفته انکار کرد و نه باید نقش و مشارکت ایرانیان در شکلگیری تمدن اسلامی را نادیده گرفت.
برای روشن شدن این موضوع، به ماجرای نوروز معتضدی و جابهجایی زمان دریافت خراج در دوره عباسی اشاره میکند. در سال ۲۸۲ هجری قمری، در پی مشکلات مالی و کشاورزی مردم، تصمیم گرفته شد زمان دریافت خراج از آغاز فروردین به اواخر خرداد منتقل شود. این ماجرا نشان میدهد که چگونه نظام مالیاتی و تصمیمهای حکومتی میتوانست بر زندگی کشاورزان و حتی نظم گاهشماری ایرانی اثر بگذارد.
به گفته ساکی، پافشاری ایرانیان بر حفظ گاهشماری و آیین نوروز، بخشی از تاریخ تداوم هویت فرهنگی ایران است؛ موضوعی که پژوهشهای جدید با اتکا به منابع معتبرتر، ابعاد بیشتری از آن را روشن کردهاند.
نمونه دیگر، حمله مغول است. ساکی معتقد است نباید تمام جغرافیای ایران را در برابر این حمله یکسان فرض کرد و همه دوره مغول را بهعنوان عصری سراسر ویرانی و تاریکی شناخت. درست است که شهرهایی مانند مرو و نیشابور آسیبهای سنگینی دیدند، اما شهرهایی چون تبریز در دوره پس از مغول رونق یافتند و شهرهایی مانند سلطانیه و مشهد نیز در این دوره اهمیت بیشتری پیدا کردند.
او تأکید میکند که پژوهشهای تاریخی نشان میدهند برخی از مناطق آسیبدیده، در فاصلهای نسبتاً کوتاه دوباره به زندگی بازگشتهاند. بنابراین شناخت دقیقتر جغرافیا و تحولات هر منطقه، ما را از تعمیمهای نادرست دور میکند.
این نگاه تازه، در فهم سعدی نیز اهمیت دارد. سعدی در همان روزگاری زندگی میکرد که ایران با پیامدهای حمله مغول روبهرو بود. ساکی میگوید تا زمانی که زمینه تاریخی زندگی سعدی را درست نشناخته بودیم، گاه میان جهانبینی بوستان و گلستان تناقض میدیدیم. اما با شناخت بهتر شرایط تاریخی، روشن شد که این تفاوتها را میتوان پاسخی هنرمندانه به وضعیت زمانه دانست.
او همچنین تأکید میکند که سعدی را نباید تنها با گلستان، بوستان و غزلیات شناخت؛ بخش مهمی از اندیشههای او در قصاید و قطعاتش قرار دارد و مطالعه کلیات سعدی برای فهم کاملتر جهان فکری او ضروری است.
ساکی سپس به انتشار منظومه «علینامه» در سال ۱۳۸۸ اشاره میکند؛ اثری که حدود سال ۴۲۰ هجری قمری، نزدیک به ۹۰ سال پس از سرایش شاهنامه، سروده شده است. در این منظومه، اشارهای به نقش فرقه کرامیه در مخالفت با شاهنامه و ترویج آن دیده میشود.
او این اشاره را یک سند منفرد اما مهم میداند؛ سندی که میتواند پرسشهای تازهای درباره نسبت شاهنامه، جریانهای مذهبی و وضعیت فکری و فرهنگی ایران در آن دوره ایجاد کند. به اعتقاد او، چنین یافتههایی دریچههای جدیدی به روی پژوهشگران میگشایند و نشان میدهند که شناخت ایران هنوز به پایان نرسیده است.
گام سوم؛ رهایی از نگاههای قالبی و ایدئولوژیک
ساکی در بخش دیگری از سخنانش به این نکته میپردازد که چگونه نگاههای قالبی میتوانند مانع شناخت درست آثار هنری و ادبی شوند.
او با اشاره به شاعران مدیحهسرا، از جمله انوری، میگوید سالها عادت داشتیم مدیحهسرایی را صرفاً بهعنوان کاری برای کسب درآمد و فاقد ارزش ادبی و فکری تلقی کنیم. اما اگر متنها را دقیقتر بخوانیم، متوجه میشویم که حتی در میان مدیحهها نیز میتوان اندیشه، ظرافت و نکتههای قابل تأمل پیدا کرد.
او این مسئله را به وضعیت هنرمندان امروز پیوند میدهد و یادآور میشود که سفارش گرفتن لزوماً به معنای سفارشی اندیشیدن و سفارشی خلق کردن نیست. بسیاری از هنرمندان در دورههای مختلف با نهادهای حکومتی ارتباط داشتهاند، اما این ارتباط بهتنهایی برای داوری درباره تمام آثار و اندیشههای آنان کافی نیست.
در همین زمینه، ساکی به اهمیت عکاسی و نگاه تازه عکاسان امروز به میراث ایران اشاره میکند. او درباره هربرت کریممسیحی توضیح میدهد که ارزش کار او صرفاً در ثبت تصویر بناها و آثار تاریخی نیست؛ بلکه در نوع نگاه و فهمی است که پشت این تصاویر قرار دارد.
نسل امروز عکاسان، با امکانات فنی جدید و انباشت دانش تاریخی و فرهنگی، به میراث ایران نگاه میکند. این نسل، ایران را با شناختی متفاوت از هخامنشیان، اسطورهها، فردوسی، حافظ و دیگر عناصر هویت تاریخی میبیند.
به اعتقاد ساکی، تفاوت مهم عکاسی امروز با گذشته در این است که عکاس دیگر تنها با تصویر خود سخن نمیگوید. شبکههای اجتماعی، نوشتهها و فعالیتهای فکری او نیز بخشی از تجربه ارتباط با مخاطب هستند. بنابراین وقتی مخاطب با عکسهای هربرت روبهرو میشود، تنها یک قاب تصویری نمیبیند؛ بلکه با متن، اندیشه و جهانبینی عکاس نیز ارتباط برقرار میکند.
او در ادامه به نمایشگاه «در جستوجوی ایران» اشاره میکند و معتقد است آثار این نمایشگاه را باید در متن شرایط امروز ایران دید. ممکن است تصویری از یک اثر تاریخی یا یک بنای کهن، ده سال پیش صرفاً زیبا به نظر میرسید، اما امروز معنایی عاطفی و هویتی عمیقتر پیدا کرده باشد.
از نظر او، نگرانی درباره تکهتکه شدن ایران و دغدغه حفظ یکپارچگی آن، باعث شده است که مخاطبان با حساسیت بیشتری به نشانههای هویت ایرانی نگاه کنند. این آثار میتوانند مخاطب را به تأمل درباره پیوندهای تاریخی و فرهنگی خود وادار کنند.
ساکی به نسل جوان هنرمندان، بهویژه متولدین دهه هفتاد، اشاره میکند که با درکی تازه از ایران به سراغ آثار تاریخی و هنری رفتهاند. آنها حتی در انتخاب قاب و شیوه نمایش آثار، به دنبال بازآفرینی معنایی تازه هستند؛ معنایی که گاه در گذشته کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او معتقد است آنچه زمانی ممکن بود در یک تصویر، نقص یا شکستگی تلقی شود، امروز میتواند حامل معنایی تاریخی و هویتی باشد. ارزش اثر هنری تنها در زیبایی ظاهری آن نیست، بلکه در نسبتی است که با زمانه و نگاه مخاطب برقرار میکند.
ایران؛ روایتی از تداوم تاریخی
ساکی در جمعبندی سخنانش به مجموعهای از پژوهشها و اندیشههای معاصر درباره ایران اشاره میکند؛ از جمله آثار دکتر محمد محمدی ملایری درباره تاریخ و فرهنگ ایران در سدههای نخست اسلامی و پژوهشهای سیدجواد طباطبایی درباره اندیشه ایرانشهری.
او تأکید میکند که نباید تاریخ ایران و ورود اسلام را در قالب دوگانههایی مانند برتری ایرانیان بر اعراب یا برتری اعراب بر ایرانیان فهم کرد. مسئله اصلی، شناخت چگونگی مواجهه جامعه ایرانی با تحولات بزرگ تاریخی، شکلگیری اندیشههای تازه و نقش ایرانیان در ساختن تمدن جدید است.
از نگاه او، مفهوم ایران تنها در تاریخ سیاسی یا در آثار مربوط به ایران باستان خلاصه نمیشود. این مفهوم در شعر و ادبیات، عرفان و تصوف، معماری، گاهشماری، جشنها و آیینها حضور دارد. ایده ایران در لایههای مختلف زندگی فرهنگی ایرانیان پراکنده است و برای شناخت آن باید همه این منابع را کنار یکدیگر قرار داد.
ساکی با یادآوری تأکید استاد ژاله آموزگار بر تداوم تاریخی ایران، میگوید ایران را باید همچون جریانی پیوسته دید؛ جریانی که فراز و فرودهای بسیار داشته، دورههای شکوفایی و انحطاط را تجربه کرده، اما هرگز بهطور کامل خاموش نشده است.
او حتی در اشاره به مفهوم زوال در اندیشه ایرانشهری، بر همین تداوم تأکید میکند: زوال به معنای پایان یافتن نیست؛ بلکه میتواند دورهای از ضعف و گسست در دل یک جریان تاریخی ادامهدار باشد.
در پایان، ساکی به هویت چندلایه شخصیتهای بزرگ ادبی ایران اشاره میکند و از جمله درباره فردوسی میگوید که شیعه بودن او نباید به ابزاری برای حذف یا مصادره شخصیتش تبدیل شود. همانطور که نمیتوان حافظ را صرفاً با یک تعریف مذهبی شناخت، نمیتوان فردوسی را نیز در چارچوب دوگانههای سیاسی و ایدئولوژیک محدود کرد.
به باور او، فردوسی برای رساندن شاهنامه به نسلهای بعد، با جهان فرهنگی زمانه خود در ارتباط بوده و از واژگان عربی نیز استفاده کرده است. همین گشودگی زبانی و فرهنگی، بخشی از واقعیت تاریخی ادبیات فارسی است.
سخنان رضا ساکی در نهایت به یک پیام روشن میرسد: برای شناخت ایران باید از روایتهای گزینشی عبور کنیم، پژوهشهای تازه را جدی بگیریم و میراث فرهنگی خود را بیرون از چارچوبهای تنگ ایدئولوژیک ببینیم.
به اعتقاد او، ایران فقط گذشتهای پرافتخار یا مجموعهای از بناها و نامهای تاریخی نیست؛ ایران یک ایده زنده و یک تداوم تاریخی است که در زبان، شعر، هنر، آیینها و حافظه جمعی ما جریان دارد.
از این رو، مسئولیت دوستداران ایران نیز تنها ستایش گذشته نیست؛ بلکه شناخت دقیقتر آن، بازخوانی منابع، پذیرش پرسشهای تازه و انتقال این میراث به نسلهای آینده است.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: نکات برجسته ای از تور پژوهشی دوگانه های ایرانی

