رسوبگذاری در سد دز؛ تهدیدی برای رودخانه و حیات آبزیان
سیلاب ۱۶ آبانماه پس از بارشهای سنگین ابتدای فصل بارندگی و یک دوره طولانی خشکسالی، حجم زیادی از رسوبات حوضه آبریز دز را وارد مخزن این سد کرد. افزایش کدورت آب، اختلال در عملکرد برخی واحدهای نیروگاهی و کاهش ظرفیت تخلیه آب به پاییندست، از پیامدهای این اتفاق است؛ بحرانی که آثار آن به تأسیسات سد محدود نمیشود و حیات رودخانه دز و آبزیان آن را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
به گزارش گلونی، بر اساس اعلام سازمان آب و برق خوزستان، ورود حجم قابلتوجه رسوبات به مخزن سد دز در پی سیلاب اخیر، عملکرد برخی واحدهای نیروگاهی را مختل کرده و ظرفیت خروجی آب به پاییندست را کاهش داده است. اگرچه بخشی از محدودیتهای فنی برطرف شده، اما بهدلیل حجم بالای رسوبات، بهبود کیفیت آب خروجی به زمان بیشتری نیاز دارد.
فرسایش خاک در بالادست؛ زمینهساز رسوبگذاری در سد دز
حوضه آبریز دز طی سالهای اخیر تحت تأثیر عواملی مانند تخریب مراتع، چرای بیش از ظرفیت دام، جادهسازی غیراصولی و ضعف مدیریت آبخیزداری با فرسایش شدید خاک مواجه بوده است.
پس از دورههای طولانی خشکسالی، بارشهای شدید میتوانند حجم زیادی از خاک و رسوبات فرسوده را وارد رودخانهها و در نهایت مخزن سد کنند. به این ترتیب، رسوبگذاری در سد دز را نمیتوان صرفاً پیامد یک سیلاب مقطعی دانست؛ این اتفاق با وضعیت پوشش گیاهی و نحوه مدیریت منابع طبیعی در بالادست حوضه آبریز ارتباط مستقیم دارد.
کدورت آب سد دز چه خطری برای آبزیان دارد؟
افزایش کدورت و ورود آب سرشار از ذرات معلق به رودخانه دز میتواند شرایط زیستی آبزیان را مختل کند. ذرات معلق در غلظتهای بالا به آبشش ماهیان آسیب میزنند و با کاهش کیفیت زیستگاه، بقای گونههای آبزی را با مشکل مواجه میکنند.
از سوی دیگر، تهنشینی رسوبات در بستر رودخانه میتواند زیستگاه و منابع غذایی موجودات کفزی و محل تخمریزی برخی گونههای ماهی را تخریب کند. تلف شدن آبزیان و افت کیفیت آب، از پیامدهای نگرانکننده این وضعیت است.
تأثیر این بحران به حیاتوحش محدود نیست. افزایش کدورت منابع آب شرب روستاهای پاییندست نیز میتواند دسترسی جوامع محلی به آب سالم را با مشکل مواجه کند. بنابراین، کیفیت آب خروجی سد و وضعیت رودخانه دز برای محیط زیست و سلامت ساکنان مناطق پاییندست اهمیت دارد.
اقدامات فنی برای بازگشت سد دز به شرایط عادی
سازمان آب و برق خوزستان اعلام کرده است که تیمهای فنی و عملیاتی با حضور در محل سد، بخشی از محدودیتهای عملکردی واحدهای نیروگاهی را برطرف کردهاند و تلاش برای بازیابی ظرفیت خروجی سد ادامه دارد.
سد دز، نخستین سد بزرگ برقآبی ایران، در فاصله سالهای ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۱ توسط یک کنسرسیوم ایتالیایی روی رودخانه دز احداث شد. این سد با ارتفاع ۲۰۳ متر و مخزنی با ظرفیت حدود ۳.۳ میلیارد مترمکعب، نیروگاهی با ظرفیت تولید ۵۲۰ مگاوات برق دارد. تأمین آب کشاورزی حدود ۱۲۵ هزار هکتار از اراضی پاییندست و کنترل سیلاب نیز از دیگر کارکردهای این سد است.
با وجود اهمیت اقدامات فنی برای کاهش آثار رسوبگذاری، حل ریشهای این مشکل به مدیریت حوضه آبریز دز نیاز دارد. احیای پوشش گیاهی، حفاظت از مراتع، جلوگیری از چرای مفرط دام، کنترل جادهسازیهای غیراصولی و اجرای طرحهای اصولی آبخیزداری باید در اولویت قرار بگیرند.
بحران رسوبگذاری در سد دز نشان میدهد که حفاظت از یک سد و رودخانه، بدون حفاظت از منابع طبیعی بالادست امکانپذیر نیست. اگر فرسایش خاک در حوضه آبریز مهار نشود، سیلابهای بعدی نیز میتوانند دوباره حجم زیادی از رسوبات را وارد مخزن کنند و هزینههای زیستمحیطی و فنی بیشتری به همراه داشته باشند.
پایان پیام
بیشتر بخوانید: تیلاپیا؛ از بحران تالابهای خوزستان تا جدال بر سر پرورش
