از قلیان تا کباب؛ علیه بلوط!
آذر ۱۴۰۵، آغاز فصل تازه کاشت بلوط و احیای زاگرس
به گزارش گلونی، پانزده سال از طرح «هر مدرسه، یک نهالستان» میگذرد؛ طرحی که با ایدهپردازی و مجریگری مصیب شیرانی، پژوهشگر و فعال محیط زیست و میراث، آغاز شد تا فرهنگ کاشت و نگهداشت بلوط را از کلاسهای درس به دل زاگرس ببرد. اکنون، آذر ۱۴۰۵، فصل تازهای آغاز میشود: فصل کاشت بلوط و احیای زاگرس.
در ادامه، مروری خواهیم داشت بر یک تجربه پانزدهساله…
یک گونی زغال؛ بهای چند دهه زندگی یک درخت
گاهی نابودی جنگل از جایی آغاز میشود که چندان به چشم نمیآید؛ از خرید یک گونی زغال برای قلیان، از روشنکردن آتش با هیزم بلوط برای کباب یا از عادتهایی که در ظاهر کوچکاند، اما در مقیاس گسترده به تخریب سرمایههای طبیعی یک سرزمین منجر میشوند.
اگر زغال مصرفی ما از چوب درختان بلوط جنگلهای زاگرس تهیه شده باشد، در زنجیره اقتصادی تخریب این جنگلها مشارکت کردهایم. اگر هیزم بلوط را برای پخت غذا مصرف کنیم، به بازاری کمک کردهایم که میتواند بقای درختان ارزشمند زاگرس را به خطر بیندازد.
بر اساس برخی برآوردهای تقریبی، یک درخت بلوط بالغ با بیش از ۵۰ سال عمر ممکن است حدود ۳۷۰ کیلوگرم زیتوده داشته باشد؛ اما از چوب آن، بسته به گونه، رطوبت و روش زغالگیری، تنها بخش محدودی به زغال تبدیل میشود. این ارقام را باید تقریبی دانست، اما پیام روشن است: ممکن است برای تهیه مقدار محدودی زغال، درختی قربانی شود که چندین دهه برای رشد آن زمان صرف شده است.
بلوطهای زاگرس فقط درخت نیستند؛ حافظ خاک و آب، پناهگاه گونههای جانوری، ذخیرهگاه کربن و بخشی از هویت طبیعی و فرهنگی ایراناند.
بلوط را برای چند ساعت قلیان و کباب نسوزانیم؛ زاگرس میراثی نیست که حق داشته باشیم آن را به زغال تبدیل کنیم.
زاگرس؛ جنگلی در معرض فشارهای چندگانه
جنگلهای زاگرس طی سالهای گذشته با مجموعهای از فشارهای طبیعی و انسانی روبهرو بودهاند: خشکسالیهای طولانی، افزایش دما، تغییرات اقلیمی، آتشسوزی، تغییر کاربری اراضی، چرای بیرویه دام، بهرهبرداری ناپایدار از منابع جنگلی، قطع درختان و ضعف زادآوری طبیعی.
این جنگلها تنها مجموعهای از درختان پراکنده نیستند؛ نظامی پیچیده از ارتباط میان خاک، آب، پوشش گیاهی، جانوران و جوامع انسانیاند. از دست رفتن هر بخش از این نظام میتواند پیامدهایی فراتر از نابودی یک درخت داشته باشد.
نجات زاگرس تنها با کاشت چند نهال یا برگزاری مراسم نمادین روز درختکاری امکانپذیر نیست. حفاظت از درختان موجود، جلوگیری از قطع غیرمجاز، مدیریت چرای دام، حمایت از معیشت پایدار جوامع محلی، حفظ منابع آب و تقویت زادآوری طبیعی باید در کنار برنامههای احیایی قرار گیرند. در این میان، مشارکت مردم و آموزش نسل آینده یکی از مهمترین ابزارهای حفاظت بلندمدت است.
پانزده سال از یک ایده؛ از مدرسه چیگو تا یک تجربه ملی
پانزده سال پیش، در سال ۱۳۹۱، ایدهای ساده اما اثرگذار در مدرسه روستای چیگو و سید محمد در چهارمحال و بختیاری شکل گرفت: «هر مدرسه میتواند یک نهالستان باشد.»
منوچهر شیرانی، معلم روستا، بذر این حرکت را با مشارکت دانشآموزان کاشت. ایده این بود که مدرسه فقط محل آموزش نظری محیط زیست نباشد؛ بلکه به پایگاهی برای شناخت، تکثیر و حفاظت از گونههای بومی منطقه تبدیل شود.
این حرکت از یک فعالیت کوچک آموزشی آغاز شد، اما بهتدریج ابعاد اجتماعی و فرهنگی پیدا کرد. دانشآموزان دیروز، امروز به بخشی از جامعه تصمیمگیر و مسئول روستا تبدیل شدهاند. آنها اهمیت حفاظت از جنگل را نه فقط در کتابهای درسی، بلکه در تجربه زندگی خود آموختهاند.
یکی از مهمترین دستاوردهای این مسیر در سال ۱۴۰۰ رقم خورد. مردم روستای چیگو در اقدامی تحسینبرانگیز، میثاقنامه حفاظت از جنگل، مرتع و عرصههای ملی را امضا کردند. اهالی روستای چیگو با تنظیم میثاقنامه برای جلوگیری از قطع درختان، با هم پیمان بستند که از قطع آن جلوگیری کنند.
اهمیت این تجربه در آن است که یک نهالستان مدرسهای توانست فراتر از تولید نهال، به زمینهساز تغییر رفتار اجتماعی تبدیل شود. درختان جنگل دیگر صرفاً منابعی برای تأمین سوخت نبودند؛ به بخشی از هویت، میراث و سرمایه مشترک مردم روستا تبدیل شدند. این همان دستاوردی است که باید در برنامههای جدید احیای جنگل دنبال کنیم: تبدیل مردم از مصرفکنندگان منابع طبیعی به حافظان و صاحبان مسئولیت در قبال آن.
از بلوط تا کهور؛ گسترش یک تجربه در جغرافیای ایران
در طول این پانزده سال، طرح «هر مدرسه، یک نهالستان» به روستای چیگو محدود نماند. با مشارکت معلمان، دانشآموزان، تشکلهای مردمی و فعالان محیط زیست، این ایده در مناطق مختلف زاگرس گسترش یافت.
انجمن دامون، خانه فرهنگ بومگردان پارس، نهضت سبز زاگرس، مؤسسه سیزده فروردین، انجمن دوستداران محیط زیست ایذه (به مدیریت هژیر کیانی)، انجمن حامیان طبیعت منگشت (به مدیریت حسن انبیا)، انجمن دوستداران محیط زیست منگشت (به مدیریت فتحعلینژاد کریمی)، انجمن نگین ایران زاگرس مسجدسلیمان (به مدیریت امیر محرابی)، انجمن چیا کردستان و کاوه کردستانی در مریوان، انجمن دستادست، سازمان محلی شولیز و دیگر مجموعههای مردمی در دورههای مختلف در توسعه این حرکت نقش داشتهاند.
این مشارکتها نشان داد که مدرسه میتواند نقطه اتصال آموزش، حفاظت از منابع طبیعی، مشارکت اجتماعی و تقویت مسئولیتپذیری جوامع محلی باشد.
اما داستان به زاگرس ختم نشد. از چیگو با بلوط تا چابهار با کهور…
با توجه به ضرورت حفاظت از گونههای بومی مناطق گرم و خشک، این تجربه به کرانههای خلیج فارس و دریای عمان نیز گسترش یافت. در جنوب ایران، کهور ایرانی (Prosopis cineraria) بهعنوان یکی از گونههای ارزشمند بومی، محور تازهای برای نهالستانهای مدرسهای شد. بنابراین، دفاتر آموزشی که برای دانشآموزان تولید میشد، تغییر یافت و حالا حاوی روش کاشت بلوط و کهور بود.
کهور ایرانی در زیستبومهای گرم و خشک جنوب کشور اهمیت اکولوژیکی دارد و در حفاظت از خاک، پشتیبانی از تنوع زیستی و تأمین زیستگاه نقش ایفا میکند. این گونه نیز با فشارهایی مانند چرای بیرویه، تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی مواجه است. در این مرحله، تجربه بلوط در زاگرس به الگویی برای تکثیر و حفاظت از گونههای بومی سایر مناطق کشور تبدیل شد.
شهر بستک و جزیره کیش نیز از عرصههای تازه این تجربه بودند. با مشارکت دانشآموزان مدرسه مبین خلیج فارس و شهرداری بستک، کاشت و پرورش بذر کهور ایرانی در مدارس آغاز شد و نخستین گلدانهای این گونه در مدرسه آماده شد. جوانههای کهور نیز یکی پس از دیگری سر از خاک برآوردند.
این تجربه نشان داد که مفهوم اصلی طرح، صرفاً کاشت بلوط نیست؛ بلکه ایجاد نهالستانهایی متناسب با ویژگیهای طبیعی هر منطقه و آموزش نسل آینده برای حفاظت از میراث گیاهی ایران است.
از قلیان تا کباب! آذر ۱۴۰۵؛ فصل بازگشت به بلوط
اکنون، پس از پانزده سال تجربه، آذرماه ۱۴۰۵ فرصتی برای آغاز مرحله تازهای از طرح و بازگشت دوباره به بذر بلوط است.
در بسیاری از مناطق زاگرس، پاییز و آغاز فصل بارندگی فرصت مناسبی برای جمعآوری بذر بلوط و آغاز فرایند کاشت آن است. بلوط ایرانی (Quercus brantii) از گونههای شاخص جنگلهای زاگرس است و تکثیر آن از طریق بذر یکی از روشهای مهم تولید نهال به شمار میرود. در پژوهشی درباره بلوط ایرانی در نهالستان ریخلان مریوان، اثر زمان و عمق کاشت بذر بررسی شده است. نتایج آن پژوهش در شرایط آزمایششده، ترکیب کاشت آذرماه و عمق ۷ تا ۸ سانتیمتر را مناسب ارزیابی کرده است. البته شرایط اقلیمی، خاک، ارتفاع و منشأ بذر در موفقیت جوانهزنی مؤثرند و دستورالعمل کاشت باید متناسب با هر منطقه تنظیم شود.
همچنین باید توجه داشت که بذر بلوط تنها متعلق به انسان نیست و بخشی از غذای جانوران جنگلی به شمار میرود. بنابراین، جمعآوری بذر باید با رعایت ظرفیت طبیعی رویشگاه و بدون برداشت بیرویه انجام شود.
هر مدرسه، یک نهالستان بلوط؛ آغاز مرحله تازه
پیشنهاد میکنیم در آذرماه ۱۴۰۵، مرحله تازهای از طرح «هر مدرسه، یک نهالستان» با تمرکز بر بلوطهای زاگرس آغاز شود.
در این مرحله، مدارس مناطق زاگرس میتوانند با همکاری معلمان، دانشآموزان، تشکلهای محیط زیستی، کارشناسان منابع طبیعی و جوامع محلی، بخشی از فضای آموزشی خود را به نهالستان بلوط اختصاص دهند. در این نهالستانها، دانشآموزان با چرخه زندگی بلوط آشنا میشوند؛ از شناخت درختان مادری و جمعآوری اصولی بذر تا کاشت، مراقبت، ثبت مراحل جوانهزنی و پرورش نهال.
هر مدرسه میتواند برای نهالستان خود شناسنامهای تهیه کند و اطلاعات مربوط به منشأ بذر، تعداد بذرهای کاشتهشده، میزان جوانهزنی، تعداد نهالهای سالم و میزان بقای آنها را ثبت کند. نهالهای تولیدشده نیز پس از رسیدن به مرحله مناسب، با هماهنگی کارشناسان منابع طبیعی و انتخاب عرصههای مناسب به طبیعت بازگردانده شوند. هدف نباید صرفاً تولید تعداد زیادی نهال باشد. موفقیت واقعی زمانی حاصل میشود که نهالها در محیط طبیعی مستقر شوند و از مراقبت و حفاظت کافی برخوردار باشند.
در کنار این فعالیت، مدارس میتوانند برنامههای آموزشی دیگری نیز اجرا کنند:
- آشنایی دانشآموزان با گونههای بومی و ارزش اکولوژیکی بلوط؛
- آموزش خطرات قطع درختان برای تولید زغال و هیزم؛
- شناخت روشهای اصولی جمعآوری و کاشت بذر؛
- تشکیل گروههای دانشآموزی حفاظت از جنگل؛
- مشارکت خانوادهها در مراقبت از درختان و عرصههای طبیعی؛
- ثبت و پایش رشد نهالها و انتقال تجربه به مدارس دیگر؛
- طراحی و بهینهسازی اجاقهای روستایی چوب برای کاهش مصرف چوب.
از نهالستان مدرسه تا حفاظت از ذخایر ژنتیکی ایران
یکی از مهمترین دستاوردهای پانزده سال تجربه این طرح، اثبات ظرفیت مدارس برای ایفای نقش در حفاظت از تنوع زیستی است. مدرسه میتواند در کنار وظیفه آموزشی خود، به پایگاهی برای شناخت، تکثیر و معرفی گونههای بومی منطقه تبدیل شود.
این نگاه در زاگرس با بلوط آغاز شده و در جنوب با کهور ایرانی ادامه یافته است. در مناطق دیگر نیز میتوان با توجه به شرایط اکولوژیکی و گونههای بومی، نهالستانهای متناسب ایجاد کرد.
در کنار تولید نهال، ایجاد پارکهای تنوع زیستی در شهرها و روستاها، اختصاص بخشی از فضای پارکها و بوستانها به گونههای بومی و شکلگیری ذخیرهگاههای ژنتیکی محلی میتواند به توسعه این حرکت کمک کند. البته هر گونه باید در زیستگاه طبیعی و متناسب با نیازهای اکولوژیکی خود حفاظت و تکثیر شود. هدف، توسعه پوشش گیاهی سازگار با منطقه است، نه کاشت یکسان گونهها در همه نقاط کشور. برای تحقق این هدف، همکاری آموزشوپرورش، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، شهرداریها، دهیاریها، دانشگاهها، تشکلهای مردمی و جوامع محلی ضروری است.
از تجربه پانزدهساله تا یک نهضت ملی
پانزده سال از کاشت نخستین بذرهای این حرکت در مدرسه روستای چیگو گذشته است. در این مدت، ایدهای که با مشارکت یک معلم و دانشآموزان یک روستا آغاز شد، به تجربهای قابل توسعه در مناطق مختلف کشور تبدیل شده است.
امروز زمان آن رسیده که نتایج این تجربه بهصورت منظم مستندسازی شود؛ تعداد مدارس مشارکتکننده، نهالستانهای فعال، گونههای بومی تکثیرشده، تشکلهای همکار، میزان بقای نهالها و نمونههای موفق تغییر رفتار اجتماعی باید ثبت و منتشر شوند. این مستندسازی هم به ارزیابی علمی طرح کمک میکند و هم امکان انتقال تجربه به سایر مناطق کشور را فراهم میسازد.
از سوی دیگر، باید از ظرفیت این تجربه برای تدوین یک برنامه ملی مشارکت مدارس در حفاظت از ذخایر ژنتیکی و تنوع زیستی استفاده کرد؛ برنامهای که در آن هر منطقه بر اساس طبیعت و گونههای بومی خود مسئولیت مشخصی داشته باشد.
زغال بلوط را نخریم؛ بلوط بکاریم
نجات زاگرس تنها با کاشت نهال امکانپذیر نیست. حفاظت از درختان موجود، جلوگیری از قطع غیرمجاز، مدیریت چرای دام، کاهش فشار بر جنگل، حمایت از معیشت پایدار جوامع محلی و حفاظت از خاک و آب باید در کنار برنامههای احیایی قرار گیرند. در همین مسیر، تغییر رفتار مصرفکنندگان نیز اهمیت دارد. باید به خرید زغال و هیزم با منشأ نامشخص و حاصل از تخریب جنگلهای طبیعی نه بگوییم و از سوختهای جایگزین و منابع قانونی و پایدار استفاده کنیم.
از قلیان تا کباب، انتخابهای روزمره ما میتوانند در سرنوشت جنگل سهم داشته باشند.
آذرماه ۱۴۰۵ فرصتی است تا تجربه پانزدهساله «هر مدرسه، یک نهالستان» را دوباره به حرکت درآوریم؛ بهجای سوزاندن بلوط، بذر آن را بکاریم و بهجای تماشای زوال جنگل، در حفاظت و احیای آن مشارکت کنیم.
هر مدرسه، یک نهالستان بلوط؛ هر دانشآموز، یک نگهبان زاگرس.
بلوط را نسوزانیم؛ بکاریم، پرورش دهیم و از آن حفاظت کنیم.
محیط زیست امانت همگانی و متعلق به آیندگان است.
مصیب شیرانی | پژوهشگر و فعال محیط زیست و میراث | مجری و ایدهدهنده طرح هر مدرسه، یک نهالستان
پایان پیام
بیشتر بخوانید: احیای مانگروها در آسه آن؛ الگویی برای همکاری منطقهای در حفاظت از اکوسیستمهای ساحلی





