تبحر علمی و عرق ملی در حفاظت از یوز ایرانی
«استانداردسازی تخصصی سایت تکثیر در اسارت دلبر در یک سال اخیر، منطبق بر بهترین الگوهای موجود در جهان»
به گزارش گلونی، دکتر علی شمس، مدیر سایت تکثیر در اسارت «دلبر»، پارک ملی توران در گفت‌‌وگویی با گلونی از پروژه تکثیر یوز در ایران گفته است.
بخش پنجم سخنان ایشان را در گفت‌وگو با ماریا بهمن‌پور بخوانید:
به گزارش گلونی سایت فعلی دلبر توران که در یکسال حضور دکتر شمس بهسازی و به‌روزآوری شده است یکی از بهترین سایت‌های حال‌حاضر جهان است از نظر رعایت استانداردها یعنی تقریبا همه موارد لازم در آن رعایت شده از جمله چیتا ران، فیدینگ‌های استاندارد feeding (سیستم غذادهی مخصوص که انسان کمترین ارتباط را با حیوان دارد تا فضای نگهداری یوزها در شرایط اسارت، هرچه نزدیک‌تر به زندگی واقعی‌شان در طبیعت شود)، فرایند ریوایلدینگ rewilding (باز وحشی‌سازی)، درب‌های اتوماتیک برای کنترل جفت‌گیری، مانیتورینگ کامل یوزها توسط دوربین‌های با قابلیت زوم بسیار بالا، درحالیکه تا پارسال و قبل از شروع به کار ایشان در سِمت مدیریت این پروژه، شرایط بسیار غیراستاندارد بود و هیچ‌یک از این موارد تخصصی رعایت نمی‌شد حتی برخی گردشگران با مجوز حضور در این سایت، یوزها را با دست لمس می‌کردند!
از ۱۴۰۳ و مدیریت ایشان تلاش بسیاری برای تغییر آن وضعیت انجام شده است حتی هم‌اکنون هم بهسازی و ارتقای سطح استانداردهای این سایت ادامه دارد چنانکه منطقه حائل (buffer zone) برای این سایت در حال احداث است تا اطراف سایت تکثیر هم حائل و مرزبندی مشخصی با «فنس‌کشی الکتریکی» داشته باشد یعنی فنس دوم آن را از بقیه فضای طبیعی جدا کند با هدف اینکه تنش‌های پیرامونی و محیطی (تردد انسانی به‌ویژه متخلفان و قاچاقچیان یا حضور حتی حیوانات دیگر) در حد امکان کاهش یابد و تاثیر منفی کمتری روی یوزهای آسیایی این سایت بگذارد چراکه یوزها از نظر بینایی، شنوایی بسیار حساس هستند پس لازم است آسیب‌های وارده به این جمعیت اندک یوزهای در اسارت تا حدممکن کنترل شود.
در طراحی و اجرای سایت کنونی تکثیر در اسارت دلبر که اکنون کاملا استانداردسازی و تخصصی شده با «الگوبرداری از نمونه سایت‌های تکثیر یوز موفق جهان»، حتی شکل مواجهه یوزهای نر و ماده هم تا حدممکن نزدیک به شرایط طبیعی حیات‌وحش است چنانکه حیوان نر تا زمان عملیاتی‌شدن جفت‌گیری از دیدن و نزدیک شدن به ماده‌ها محروم است تا جاذبه جنسی آنها برایش به‌حد کافی حفظ شود. در زمان جفت‌گیری وقتی همه شرایطِ تحت‌کنترل در سایت آماده باشد سپس با بازکردن درب‌های اتوماتیک بدون دخالت انسانی، مسیری که love lane نام دارد (دالان عشق) نخستین مواجهه نر و ماده‌ها در سایت تکثیر خواهد بود و اگر در این مرحله یوز نر، ماده را انتخاب کند و ارتباط شکل بگیرد، وارد مرحله بعد می‌شویم (در گونه یوز هر دوی نر و ماده به‌شکل گزینشی selectiveرفتار می‌کنند برای جفت‌گیری). این عملیات دقیقا بر مبنای منطق رفتار طبیعی یوزها طراحی شده است چون یوز در طبیعت از یکسری communication و جاهای مشخص برای ارتباط استفاده می‌کنند به این ترتیب که نر روی درخت خاصی در طبیعت علامت‌گذاری می‌کند و ماده این را از طریق بو متوجه می‌شود و نر و ماده همدیگر را پیدا می‌کنند و سپس جفت‌گیری انجام می‌شود. در سایت یوز هم از همین الگو استفاده شده چنانکه در مرحله‌ای حیوان نر وارد love lane می‌شود و تنها بدون حضور ماده‌ها به سمت جایگاه آمیزش و جفت‌گیری (mating) می‌رود و پرسه می‌زند تا فقط علامت‌گذاری کند. در طبیعت این کارها در مساحت بسیار بزرگ‌تری انجام می‌شود اما در سایت تکثیر در اسارت بدلیل محدود بودن فضا تاحد ممکن شبیه‌سازی شرایط زندگی یوز برپایه رفتارهای طبیعی حیوان انجام شده است.
فضای طبیعی که یوز نیاز دارد بیش از ۵ هزار هکتار است. در سایت‌های فَراجمعیت یا meta population بین ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ هکتار فقط فنس‌کشی می‌شود و هیچ مداخله دیگری توسط انسان انجام نمی‌شود تا توپوگرافی، طعمه و تغذیه، و پوشش گیاهی آن همانند شرایط زیستگاه طبیعی حیوان باشد به‌همین دلیل یوزها می‌توانند جفت‌گیری را در شرایط طبیعی انجام دهند چون وسعت این سایت‌ها و بکری و دست‌نخوردگی فضای آن بسیار زیاد است. در واقع پروژه‌های فراجمعیت که در آفریقای جنوبی اجرا می‌شوند با این فنس‌کشی فقط تعارضات محیطی که به ضرر یوزپلنگ است را کنترل می‌کنند یعنی ۲ عامل «رقبای حیوانی» و «رفتار مداخله‌گر از سمت انسان» که عبارتند از حضور دام‌ها بابت چرا (چرای دام)، حضور سگ‌های گله که به‌نوعی در خارج از فصل چرای دام نقش سگ ولگرد را دارند که در طبیعت رها می‌شوند، حضور شکارچیان و قاچاقچیان حیوانات، در کنار تصادفات جاده‌ای که به یوزها آسیب جدی می‌زند.
درحالیکه سایت اسارت ما در منطقه دلبر توران، حدود ۱۰ – ۱۲ هکتار است (به تازگی تا ۱۵ هکتار افزایش داشته). این فضا بسیار کمتر از نیاز واقعی یوز نر است و او گستره خانگی کافی برای ایجاد communication/قلمرو ندارد به‌همین‌دلیل ما دنبال شبیه‌سازی فضای زندگی او برمبنای الگوی رفتار طبیعی‌اش هستیم و ملزوماتی را در دسترس حیوان می‌گذاریم تا بتواند هم‌راستا با طبیعتش رفتار کند. ما فقط در فصل پاییز و زمستان که فصل اصلی جفت‌گیری یوزها در ایران است نرها و ماده‌ها را در ساعات محدودی از روز با هم روبه‌رو می‌کنیم، یعنی حدود یکساعت. البته ماده‌ها را هم بااینکه جدا از هم نگهداری می‌کنیم اما چون برقراری ارتباطات بین ماده‌ها با هم مهم است (البته ارتباط نرها هم باهم مهم است ولی ما در این سایت فعلا فقط یک نر داریم) آنها را در مواجهه بیشتری با هم قرار می‌دهیم مثلا ماده‌ها را دو نفره وارد چیتاران می‌کنیم تا با هم تعامل کنند. چیتاران وسیله‌ای است قابل تنظیم روی سرعت‌های مختلف با طنابی بلند که طعمه‌ای در آن قرارداده می‌شود و به حرکت در می‌آید تا یوز تصورکند که با طعمه واقعی روبرو شده و دنبال آن بدود. برای یوزها مهم است همزمان که می‌توانند تنها باشند، همزمان امکان ارتباط با هم‌نوع خود را هم داشته باشند.
یوزها نیاز به مقدار مشخصی فعالیت بدنی دارند که اگر انجام نشود، هم باعث آسیب اندام‌های داخلی می‌شود و هم قابلیت باروری و جفت‌گیری آنها کاهش می‌یابد. به‌همین دلیل یوزها را در شرایط اسارت هم به‌شکل هدایت‌شده وادار به فعالیت بدنی می‌کنیم.
برنامه‌ریزی جدید ما در یک سال اخیر در سایت دلبر به‌جز رسیدن به هدف جفت‌گیری موفق، همچنین برای رسیدن به هدف rewilding یا «بازوحشی‌سازی» بوده است یعنی خوی وحشی به این یوزهای در اسارت بازگردانده شود و رفتارهایشان مانند یوزهای آزاد در طبیعت شود. این خوی وحشی موردنظر به‌معنی حمله یوز به انسان نیست بلکه توانمندسازی یوزهای در اسارت برای این است که بتوانند شکار در حیات‌وحش انجام دهند و نسبت به رقبای خودشان یعنی پلنگ و کفتار واکنش درست داشته باشند. در این سایت چه در مرحله نظافت، چه غذادهی و … برخورد مستقیم پرسنل با یوزها به صفر کاهش یافته است و همه چیز تا حد ممکن با کمک دستگاه‌های مختلف انجام شده درحالیکه قبلا چنین نبود و رویکرد کاملا غلطی که در جریان بود، حتی لمس مستقیم حیوان توسط انسان و خوگرفتن را به‌همراه داشت که مشکلات بسیاری ایجاد می‌کرد.
تردیدی که درباره توجیه‌پذیری میزان بازدهی هزینه «پروژه تکثیر یوز در اسارت» از سوی برخی منتقدان مطرح می‌شود مبنی بر اینکه اگر همین بودجه «صرف حفاظت و ارتقای شرایط زیستگاه‌های طبیعی یوز شود» باعث نتیجه بهتری می‌شود، قابل رد است چون طبق فکت و داده‌های علمی اثبات شده است که باتوجه به نتایج بدست آمده از سایت‌های موفق تکثیر یوز در کشورهای دیگر، نه‌تنها این هزینه کاملا منجر به افزایش جمعیت یوزهای در اسارت می‌شود بلکه ثابت شده که این جمعیت تکثیر شده در اسارت پس از «دو نسل» کاملا امکان بازگشت مستقل به طبیعت و حل شدن در حیات‌وحش را دارند بنابراین شکل تکثیر در اسارت، در ادامه رَوند اجرای الگوی تخصصی آن قطعا منجر به reintroduction باز-معرفی به حیات‌وحش (معرفی مجدد حیوان به محیط طبیعی آن) و بازگشت این گونه به طبیعت وحشی خواهد شد.
پایان پیام
بیشتر بخوانید:
مهمترین موانع تکثیر در اسارت یوز
یوزهای نر تا پایان عمر امکان باروری ساز دارند