پرفشار جنب حاره ای ، سپر نامرئی آسمان ایران
به گزارش گلونی، در سالهای اخیر، کاهش بارش و افزایش خشکی در ایران تنها به تغییرات اقلیمی جهانی مربوط نبوده است. نقش مهمی در این روند، سامانه پرفشار جنب حاره ای ایفا کرده است؛ کمربندی از هوای پایدار و خشک که عبور ابرها را به عرضهای بالاتر محدود میکند و سهم ایران از بارش را کاهش میدهد.
پرفشار جنب حاره ای چگونه شکل میگیرد
در محدوده عرضهای جغرافیایی ۲۵ تا ۳۵ درجه شمالی، سامانهای از هوای گرم و فرونشسته بهطور دائمی وجود دارد. در این ناحیه، هوای گرم از استوا به سمت بالا حرکت میکند، در ارتفاعات سرد میشود و سپس در عرضهای میانی به سطح زمین بازمیگردد. این چرخه در دینامیک جو «گردش هادلی» نامیده میشود.
امکان تشکیل ابر در هوای فرونشسته وجود ندارد. به همین دلیل، بیابانهایی چون صحرا، شبهجزیره عربستان و دشت لوت ایران در همین عرضها شکل گرفتهاند.
جایگاه ایران در کمربند خشکی جهانی
در لبه شمالی این کمربند، ایران قرار دارد. با افزایش دمای جهانی و تغییر الگوهای جوی، مرکز این سامانه حدود دو تا سه درجه به سمت شمال جابهجا شده است. در نتیجه، نفوذ هوای خشک به مناطق مرکزی و شمالی ایران بیشتر شده و سامانههای بارانزا از مدیترانه و دریای سرخ تضعیف شدهاند.
ورود سامانههای بارشی به کشور در فصل پاییز با تأخیر مواجه شده است. جبهههای بارانزا در برخورد با هوای پایدار تجزیه یا ضعیف شدهاند. در تابستان نیز، فشار زیاد این کمربند مانع شکلگیری ابرهای همرفتی شده است.
تغییرات اقلیمی در ایران چه نشانههایی دارد
بررسی دادههای اقلیمی دهه گذشته نشان داده است که میانگین بارش کشور نسبت به دوره بلندمدت ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش یافته است. دورههای خشکسالی چندساله افزایش یافتهاند. دمای هوا نیز بهطور میانگین بین ۱ تا ۱.۵ درجه سانتیگراد بیشتر شده است.
افزایش پایداری جو و وارونگی دما در فصلهای سرد، از دیگر پیامدهای این سامانه بوده است. در زمستانهای اخیر، شهرهایی چون تهران، اصفهان و مشهد با افزایش آلودگی هوا مواجه شدهاند.
پیامدهای انسانی و محیط زیستی این سامانه چیست
کاهش تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، افزایش بیابانزایی و طوفانهای گرد و غبار در شرق و جنوبغرب کشور، و تهدید کشاورزی دیم در استانهای غربی از جمله پیامدهای این سامانه بودهاند.
در سطح جهانی، همین سامانه بیابانهای شمال آفریقا، عربستان و بخشهایی از آمریکای جنوبی را شکل داده است. با جابهجایی به سمت شمال، اکنون بخش وسیعتری از ایران را تحت تأثیر قرار داده است.
آینده اقلیمی ایران چه چشماندازی دارد
بر اساس شبیهسازیهای مرکز تغییر اقلیم دانشگاه تهران و مدلهای IPCC، اگر روند گرمایش ادامه یابد، پرفشار جنب حاره ای تا اواسط قرن حاضر ممکن است تا عرض ۳۷ درجه شمالی گسترش یابد؛ یعنی تا نزدیکی البرز. در آن صورت، ایران بهطور ساختاری در منطقهای فوقخشک قرار خواهد گرفت و الگوی اقلیمی آن به اقلیمهای عربستان و مصر نزدیکتر خواهد شد.
پرفشار جنب حاره ای، گرچه پدیدهای طبیعی و دیرینه است، اما در اثر تغییرات اقلیمی به نیرویی گستردهتر و مخربتر تبدیل شده است. در خط مقدم این دگرگونی، ایران قرار دارد. اگر مدیریت منابع آب، احیای پوشش گیاهی و سیاستگذاری اقلیمی جدی گرفته نشود، این سپر نامرئی هر سال گستردهتر خواهد شد و سهم ایران از بارش کمتر خواهد شد.
پایان پیام