کردستان؛ سالها سپر جنگ بود، حالا نگران میراث خود است
به گزارش گلونی، جنگ برای کردستان اتفاق تازهای نیست. این استان سالها صدای انفجار را شنیده، شهرهایش بارها هدف حمله قرار گرفتهاند و مردمش هزینه جنگ را با جان و زندگی خود پرداختهاند. حالا در تازهترین ارزیابی وزارت میراث فرهنگی، نام کردستان دوباره در میان استانهای آسیبدیده دیده میشود؛ این بار نه به خاطر خانهها و زیرساختها، بلکه به خاطر بناهای تاریخی که حافظه یک ملت هستند.
بر اساس آمار وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، استان کردستان پس از تهران و اصفهان، با حدود ۱۳ اثر آسیبدیده، سومین استان کشور از نظر خسارت به میراث فرهنگی در جریان حملات اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران بوده است. بیشتر این خسارتها ناشی از موج انفجار بوده و بناهای تاریخی، موزهها و بخشی از بافت تاریخی سنندج را دربر گرفته است. در میان آثار آسیبدیده، نام سه بنای شناختهشده چون عمارت آصف، عمارت سالار سعید و عمارت خسروآباد بیش از همه تکرار میشود.
عمارت آصف یا «خانه کرد» یکی از مهمترین بناهای تاریخی سنندج است؛ جایی که امروز موزه مردمشناسی کردستان در آن قرار دارد. ارسیهای چوبی، شیشههای رنگی و تزئینات قاجاری این بنا، بخشی از هویت معماری شهر را شکل میدهند. گزارشهای منتشر شده بیان کرد، موج انفجار به شیشههای تاریخی، ارسیها و بخشهایی از تزئینات بنا آسیب زده است.
چند خیابان آنطرفتر، عمارت سالار سعید، محل استقرار موزه باستانشناسی سنندج، نیز آسیب دیده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، ارسیها و بخشهایی از معماری ساختمان خسارت دیدهاند، هرچند تاکنون گزارشی از آسیب به آثار تاریخی داخل موزه منتشر نشده است. عمارت خسروآباد هم از این خسارتها در امان نمانده است؛ بنایی که سالها یکی از نمادهای تاریخی سنندج و از مهمترین جاذبههای گردشگری استان بوده است. درها، پنجرهها، ارسیها و بخشی از تزئینات این مجموعه در اثر موج انفجار آسیب دیدهاند.
آسیبها فقط به چند بنای شاخص محدود نیست. بخشی از بافت تاریخی مرکزی سنندج نیز در میان آثار آسیبدیده قرار دارد؛ بافتی که مجموعهای از خانههای قدیمی، گذرها و ساختمانهای تاریخی را در خود جای داده و بخشی از هویت شهر را حفظ کرده است. اما شاید هیچ استانی مانند کردستان، سابقه زندگی با جنگ را نداشته باشد.
کردستان سالهاست سپر غرب کشور بوده
در سالهای جنگ ایران و عراق، شهرهای مریوان، سروآباد، بانه و سردشت بارها در معرض حملات ارتش بعث قرار گرفتند. سردشت هنوز با نام بمباران شیمیایی شناخته میشود؛ حملهای که آن را یکی از تلخترین نمونههای استفاده از سلاح شیمیایی علیه غیرنظامیان میدانند.
شعبان گیلانی، از رزمندگان دفاع مقدس، در گفتوگویی با روزنامه جوان در ۲۰ مهر ۱۴۰۳، آن روزها را اینگونه روایت میکند: «بعثیها سردشت را با وضع فجیع بمباران شیمیایی کردند. مریوان را با بمب ناپال زدند. بمب ناپال را در ۴۰۰ متری پادگانی در شهر مریوان ریختند. خوشبختانه با شهر فاصله داشت و مردم آسیب ندیدند، اما در مقاطع دیگر بمبهای فسفری، شیمیایی و خمپارههای شیمیایی به مردم آسیب زد.»
همین چند جمله، برای فهمیدن نسبت کردستان با جنگ کافی است. این استان سالها سپر غرب کشور بوده و خاطره جنگ هنوز در بسیاری از شهرهایش زنده است. نمیدانم امروز شعبان گیلانی کجاست و این روزها چه میکند. او را هم از نزدیک نمیشناسم. اما اگر فرصتی برای گفتوگو با او داشتم، شاید اولین سؤال همین بود؛ حالا که میراث تاریخی این سرزمین هم زیر بمباران رفته، از آن چگونه باید دفاع کرد؟
شاید پاسخ این سؤال را بتوان در همان بناهایی پیدا کرد که امروز آسیب دیدهاند. خانه کرد فقط یک ساختمان قدیمی نیست؛ روایت زندگی مردم کردستان است. عمارت خسروآباد فقط یک اثر قاجاری نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی شهر است. بافت تاریخی سنندج هم فقط مجموعهای از کوچهها و خانههای قدیمی نیست؛ نشانی از هویت شهری است که بارها جنگ را تجربه کرده و همچنان ایستاده است.
برخی از اهالی میراث فرهنگی میگویند بیشتر خسارتهای ثبتشده شامل شکستن ارسیها، شیشههای رنگی، آسیب به درها و پنجرههای چوبی، ترکخوردگی دیوارها و صدمه به گچبریهاست، خسارتهایی که شاید در نگاه اول جزئی به نظر برسند، اما مرمت آنها زمان، تخصص و هزینه زیادی میخواهد.
وزارت میراث فرهنگی تاکنون فقط اعلام کرده که ۱۳ اثر در استان کردستان آسیب دیدهاند و هنوز فهرست کامل این آثار منتشر نشده است. با این حال، همین آمار یک واقعیت را یادآوری میکند؛ کردستان که سالها سپر جنگ بود، امروز باید از میراث تاریخی خود نیز محافظت کند. میراثی که اگر از دست برود، بازسازی آن به مراتب دشوارتر از مرمت چند دیوار و چند پنجره خواهد بود.
پایان پیام
نویسنده: زهره درگاهی