۱۰۰ میلیارد تومان خسارت جنگ بر تن دژ ساسانی
به گزارش گلونی، فلکالافلاک؛ واژهای که در لغتنامه به معنای «آسمان آسمانها» یا «سپهر سپهران» آمده است. نامی که شکوه و بلندی را تداعی میکند؛ گویی دژی که بر فراز تپهای سنگی در قلب خرمآباد بنا شده، قرار بوده همواره به آسمان نزدیکتر از زمین باشد. اما سپهر سپهران نیز اینبار از گزند آسیب در امان نماند و موشکهایی که به جای ستاره بر آسمان خرمآباد نشستند، زخمی عمیق بر پیکر یکی از ارزشمندترین میراثهای تاریخی ایران بر جای گذاشتند.
قلعه فلکالافلاک که امروزه نماد استان لرستان و شهر خرمآباد به شمار میرود، در طول تاریخ با نامهای گوناگونی شناخته شده است؛ از جمله «دژ شاپورخواست»، «سابرخواست»، «قلعه خرمآباد»، «دوازدهبرجی» و «کاخ اتابکان» خواندند. این بنا که پس از دوره قاجار به نام «فلکالافلاک» شهرت یافت، بیش از هزار و هفتصد سال است که بر فراز تپهای مشرف به دره تاریخی خرمآباد و بر بلندای فلکالافلاک ایستاده و فراز و فرود حکومتها، جنگها و دگرگونیهای تاریخ ایران را به چشم دیده است.
در جریان جنگ ۴۰ روزه ایران با اسرائیل و آمریکا، مجموعه تاریخی فلکالافلاک نیز از آسیبهای جنگ در امان نماند. در یکی از حملات به خرمآباد، محدوده تاریخی قلعه و بناهای پیرامونی آن بر اثر اصابت و موج انفجار دچار خسارت شد. هرچند سازه اصلی این دژ تاریخی فرو نریخت، اما آسیبهای واردشده به خود قلعه، موزههای مستقر در آن، ساختمانهای تاریخی پیرامونی، بازارچه صنایعدستی و بخشهایی از محوطه تاریخی دره خرمآباد، یکی از تلخترین رویدادهای معاصر در تاریخ میراث فرهنگی لرستان را رقم زد. قلعهای که قرنها از یورشها، جنگها و دگرگونیهای تاریخ ایران جان سالم به در برده بود، اینبار نیز ایستاد، اما زخمهایی عمیق بر پیکرش نشست.
بررسیها نشان داد که اگرچه پیکره اصلی قلعه فلکالافلاک همچنان استوار بر فراز تپه تاریخی خرمآباد ایستاده است، اما موج انفجار و لرزشهای ناشی از حملات، ترکها و شکافهایی را در بخشهایی از بنا ایجاد کرده و این اثر ارزشمند را نیازمند مرمت فوری ساخته است.
آسیبها تنها به دیوارهای قلعه محدود نماند؛ موزه باستانشناسی و موزه مردمشناسی مستقر در مجموعه نیز از این حادثه بینصیب نماندند. ویترینهای موزه، درها و پنجرهها آسیب دیدند، دیوارها و سقف برخی فضاها ترک برداشت و بخشی از تجهیزات موزهای نیز دچار خسارت شد. هرچند مسئولان میراث فرهنگی اعلام کردند که بخش قابل توجهی از اشیای تاریخی و نفیس پیش از وقوع خسارتهای گسترده به مکانهای امن منتقل شده بود و از آسیب جدی به آنها جلوگیری شد.
۱۰۰ میلیارد تومان خسارت جنگ بر تن دژ ساسانی
در پیرامون قلعه، ابعاد خسارتها گستردهتر بود. سربازخانه شماره دو، یکی از بناهای تاریخی ثبتشده در حریم فلکالافلاک، به طور کامل تخریب شد و سربازخانه شماره یک نیز آسیب بسیار شدیدی دید. ساختمان تاریخی باشگاه افسران و ساختمان دژبانی (هنگ) نیز بر اثر موج انفجار دچار خسارتهای جدی شدند؛ به گونهای که عملیات مرمت اضطراری آنها بلافاصله پس از پایان درگیریها آغاز شد. ساختمان ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان نیز به طور کامل تخریب شد و خانه تاریخی قاضی، معروف به خانه آخوند ابو، از دیگر بناهایی بود که آسیب جدی دید.
محدوده تاریخی فلکالافلاک تنها به بناهای آجری و سنگی خلاصه نمیشود؛ باغ تاریخی مجموعه، بازارچه صنایعدستی و چشمه گلستان نیز بخشی از این میراث زنده به شمار میآیند. بازارچه صنایعدستی بر اثر انفجارها خسارت گستردهای دید و بخش قابل توجهی از غرفههای آن از بین رفت. در باغ تاریخی نیز مسیر چشمه گلستان دستخوش تغییر شد و تعدادی از درختان کهنسال مجموعه آسیب دیدند؛ درختانی که سالها بخشی از هویت طبیعی این محوطه تاریخی بودند. همچنین بخشهایی از عرصه و حریم دره تاریخی خرمآباد نیز در جریان این حملات آسیب دید.
دامنه خسارتها تنها به مرکز استان محدود نماند. قلعه مظفری در شهرستان الشتر نیز آسیب دید و بخشهایی از بافت تاریخی بروجرد از موج انفجارها بینصیب نماند. بر اساس اعلام مسئولان میراث فرهنگی لرستان، برآورد اولیه خسارت واردشده به مجموعه فلکالافلاک و دیگر آثار تاریخی استان حدود ۱۰۰ میلیارد تومان بود؛ رقمی که در ارزیابیهای بعدی و با احتساب خسارتهای تکمیلی، افزایش یافت. در مجموع، اگرچه سازه اصلی قلعه فلکالافلاک پابرجا ماند، اما بیشترین خسارت متوجه بناهای پیرامونی، موزهها، سربازخانهها، ساختمانهای اداری میراث فرهنگی و بازارچه صنایعدستی شد؛ مجموعهای از زخمها که مرمت آنها سالها زمان، تخصص و اعتبار مالی خواهد طلبید.
فلکالافلاک لرزید و قلب تپنده هویت تاریخی لرستان بهصدا درآمد
فلکالافلاک در طول تاریخ بارها جنگ، محاصره، زلزله و تغییر حکومتها را از سر گذرانده است. از روزگار ساسانیان تا اتابکان لر، از صفویان تا قاجار، این دژ همواره پابرجا مانده و هویت تاریخی لرستان را حفظ کرده است. شاید همین استواری سبب شده که امروز نیز، با وجود زخمهایی که بر پیکرش نشسته، همچنان بر فراز خرمآباد با زخمی عمیق اما استوار بایستد.
آسیب به فلکالافلاک، تنها آسیب به یک بنای تاریخی نبود. این دژ، قلب تپنده هویت تاریخی لرستان و یکی از مهمترین نمادهای معماری ایران است؛ بنایی که در کنار دره تاریخی خرمآباد، در مسیر ثبت جهانی یونسکو قرار دارد. هر ترک بر دیوارهای آن، تنها شکافی در سنگ و آجر نیست، بلکه زخمی بر حافظه تاریخی مردمانی است که قرنها این قلعه را نماد پایداری و هویت خود دانستهاند.
فلکالافلاک، سپهر سپهران، اینبار نه از فرسایش زمان، بلکه از آتش جنگ آسیب دید؛ گواهی خاموش بر این حقیقت که میراث فرهنگی، فارغ از مرزهای سیاسی، حافظ حافظه مشترک بشریت است و هر آسیبی به آن، تنها خسارتی برای یک شهر یا یک کشور نیست، بلکه زخمی بر پیکره تاریخ و فرهنگ جهان به شمار میرود.
پایان پیام
نویسنده: زهره درگاهی